Καίει το σκάκι εκατοντάδες θερμίδες; Τι μετρούν τα εργαστήρια φυσιολογίας

Ο εντυπωσιακός ισχυρισμός των 6000 θερμίδων

Τον Οκτώβριο του 2019, πλήθος διεθνών ειδησεογραφικών ιστοσελίδων δημοσίευσε ένα εκπληκτικό ρεπορτάζ: σύμφωνα με αυτό, οι κορυφαίοι σκακιστές στον κόσμο καίνε έως και 6000 θερμίδες ημερησίως κατά τη διάρκεια ενός τουρνουά, χωρίς να σηκώνονται σχεδόν καθόλου από την καρέκλα τους ^[1]. Η πηγή αυτής της εντυπωσιακής εκτίμησης ήταν δηλώσεις του νευροενδοκρινολόγου Robert Sapolsky, ο οποίος παρατήρησε ότι ο ρυθμός αναπνοής, η πίεση του αίματος και οι συσπάσεις των μυών στους επαγγελματίες σκακιστές κατά τις κρίσιμες στιγμές του αγώνα φτάνουν σε επίπεδα αντίστοιχα με εκείνα των αθλητών στίβου. Πολλοί σχολιαστές έσπευσαν να συμπεράνουν ότι η βαθιά σκέψη πάνω από τα πιόνια αποτελεί ένα είδος μαγικής άσκησης για γρήγορο αδυνάτισμα.

Η ιστορία αυτή ταίριαζε απόλυτα με ένα θρυλικό γεγονός από τα χρονικά του παγκόσμιου σκακιού: το μαραθώνιο ματς για το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Σκακιού του 1984 στη Μόσχα, ανάμεσα στον Anatoly Karpov και τον Garry Kasparov ^[2]. Εκείνη η ιστορική αναμέτρηση διήρκεσε 48 παρτίδες και εκτάθηκε σε 5 ολόκληρους μήνες, προτού η διεθνής ομοσπονδία FIDE αποφασίσει να διακόψει οριστικά τον αγώνα χωρίς ανάδειξη νικητή για να προστατεύσει την υγεία των μονομάχων. Στο τέλος αυτής της εξαντλητικής μάχης, ο υπερασπιστής του τίτλου Karpov είχε χάσει 10 κιλά, ποσό που ισοδυναμεί με περίπου 22 λίβρες σωματικού βάρους. Τα βυθισμένα μάγουλα και η σωματική εξάντληση του πρωταθλητή αποτυπώθηκαν σε όλες τις φωτογραφίες της εποχής.

Σήμαινε όμως αυτή η απώλεια βάρους ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος καίει χιλιάδες θερμίδες από τον λιπώδη ιστό όταν υπολογίζει περίπλοκες παραλλαγές;

Όταν οι ερευνητές της αθλητικής ιατρικής και της φυσιολογίας της άσκησης εξέτασαν το ζήτημα με σύγχρονα εργαστηριακά όργανα, η θεωρία των 6000 θερμίδων κατέρρευσε. Αυτά όμως που ανακάλυψε η επιστήμη για τη λειτουργία της καρδιάς, του νευρικού συστήματος και του σώματος κατά τη διάρκεια μιας παρτίδας στο σκάκι online δωρεάν αποδείχθηκαν εξίσου συναρπαστικά.

Τι μέτρησε η εργαστηριακή θερμιδομετρία

Για να υπολογιστεί με απόλυτη ακρίβεια πόση ενέργεια ξοδεύει το σώμα σε μια πνευματική δραστηριότητα, οι εκτιμήσεις και οι απλοί μετρητές παλμών δεν επαρκούν. Το αξιόπιστο επιστημονικό πρότυπο είναι η έμμεση θερμιδομετρία, η οποία μετρά απευθείας την κατανάλωση οξυγόνου και την παραγωγή διοξειδίου του άνθρακα μέσω ανάλυσης αναπνευστικών αερίων.

Το 2009, μια γαλλική ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον καθηγητή Nicolas Troubat πραγματοποίησε μια ολοκληρωμένη φυσιολογική μελέτη σε βαθμολογημένους σκακιστές κατά τη διάρκεια επίσημων αγώνων τουρνουά ^[3]. Οι ερευνητές τοποθέτησαν στους παίκτες φορητές συσκευές ανάλυσης αερίων και ηλεκτροκαρδιογράφους συνεχούς καταγραφής πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος των παρτίδων.

Τα εργαστηριακά ευρήματα ήταν απολύτως σαφή:

• Ο μετρούμενος ρυθμός μεταβολισμού κατά τη διάρκεια μιας αγωνιστικής παρτίδας κυμάνθηκε μεταξύ 1,3 και 1,7 MET (Metabolic Equivalent of Task) ^[3].
• Για έναν ενήλικα βάρους 70 κιλών, αυτός ο ρυθμός αντιστοιχεί σε κατανάλωση περίπου 105 με 125 θερμίδων ανά ώρα ^[3].
• Συγκριτικά, το απλό, χαλαρό κάθισμα σε μια πολυθρόνα χωρίς καμία πνευματική προσπάθεια καίει για το ίδιο άτομο περίπου 70 με 75 θερμίδες την ώρα ^[3].
• Σε μια πλήρη παρτίδα τουρνουά διάρκειας 4 ωρών, η συνολική ενέργεια που καταναλώνεται φτάνει τις 420 με 500 θερμίδες ^[3].

Σύγκριση κατανάλωσης ενέργειας ανά ώρα (ενήλικας 70 κιλών):
- Ήρεμη ανάπαυση σε κάθισμα:   περίπου 75 kcal/ώρα
- Σκάκι σε τουρνουά:          περίπου 115 kcal/ώρα (105 έως 125)
- Χαλαρό περπάτημα:           περίπου 250 kcal/ώρα
- Τρέξιμο μεσαίου ρυθμού:     περίπου 600 kcal/ώρα

Η καθαρή διαφορά ανάμεσα στην απόλυτη απραξία και σε μια σκληρή παρτίδα σκακιού δεν ξεπερνά τις 30 με 45 θερμίδες την ώρα ^[3]. Σε ένα τετράωρο αγώνα, η επιπλέον ενέργεια πάνω από τον βασικό μεταβολισμό είναι μόλις 120 με 180 θερμίδες, ποσό που ισοδυναμεί με μισή μπάρα δημητριακών.

Σε ολόκληρο το 24ωρο ενός παίκτη τουρνουά — υπολογίζοντας τον ύπνο, τα γεύματα, τις μετακινήσεις και τις 4 ώρες έντονου αγώνα — ένας γκρανμαιτρ καταναλώνει συνολικά περίπου 2000 με 2500 θερμίδες την ημέρα ^[3]. Πρόκειται για ένα απολύτως συνηθισμένο νούμερο για κάθε υγιή ενήλικα με καθιστική ζωή. Ο ισχυρισμός ότι το σκάκι καίει 6000 θερμίδες την ημέρα είναι βιολογικά αδύνατος: για να κάψει κανείς τόση ενέργεια, θα έπρεπε να ποδηλατήσει για εκατό χιλιόμετρα ή να τρέχει συνεχόμενα επί 6 ώρες.

Γιατί η έντονη σκέψη δεν καίει επιπλέον καύσιμο;

Γιατί ο εγκέφαλος δεν καίει τεράστιες ποσότητες γλυκόζης όταν υπολογίζει σύνθετες τακτικές βαριάντες; Η απάντηση κρύβεται στη μοναδική βιολογική αρχιτεκτονική του εγκεφαλικού μεταβολισμού.

Το 2002, οι διακεκριμένοι νευροεπιστήμονες Marcus Raichle και David Gusnard δημοσίευσαν στα πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών των ΗΠΑ (PNAS) μια θεμελιώδη μελέτη για τον ενεργειακό προϋπολογισμό του ανθρώπινου εγκεφάλου ^[4]:

• Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ενός ενήλικα αποτελεί περίπου το 2% του συνολικού σωματικού βάρους, ζυγίζοντας γύρω στο 1,4 κιλό ^[4].
• Ωστόσο, αυτό το μικρό όργανο καταναλώνει περίπου το 20% του συνόλου του οξυγόνου και της ενέργειας που χρειάζεται ο οργανισμός σε κατάσταση ηρεμίας ^[4].
• Σε βασικές συνθήκες, ο εγκέφαλος καίει καθημερινά περίπου 300 με 400 θερμίδες, χρησιμοποιώντας περίπου 120 γραμμάρια γλυκόζης ως βασικό καύσιμο ^[4].

Το πιο εντυπωσιακό εύρημα του Raichle ήταν ότι αυτή η κατανάλωση παραμένει σχεδόν αμετάβλητη. Το μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας δαπανάται για τη διατήρηση των κυτταρικών μεμβρανών, τη διαβίβαση των νευρικών σημάτων και τη λειτουργία του λεγόμενου δικτύου προεπιλεγμένης λειτουργίας (default mode network).

Όταν ένας σκακιστής συγκεντρώνεται έντονα για να λύσει ένα τακτικό πρόβλημα, η συνολική ενεργειακή δαπάνη ολόκληρου του εγκεφάλου αυξάνεται κατά λιγότερο από 1% έως το πολύ 5% πάνω από τη βασική γραμμή ^[4]. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν κινητήρας αυτοκινήτου που καταναλώνει απότομα πολλαπλάσιο καύσιμο όταν πατάς το γκάζι. Αντίθετα, απλώς ανακατευθύνει το αίμα και τη γλυκόζη τοπικά από τις αισθητηριακές περιοχές προς τα κέντρα οπτικοχωρικής ανάλυσης και εκτελεστικών αποφάσεων.

Ο υπολογισμός μιας εκπληκτικής θυσίας βασίλισσας καίει σχεδόν την ίδια ποσότητα γλυκόζης με το να κοιτάζει κανείς ήρεμα ένα τοπίο.

Από πού προέρχεται τότε η βαθιά εξάντληση μετά την παρτίδα;

Όποιος έχει αγωνιστεί σε σκακιστικό τουρνουά γνωρίζει καλά το συναίσθημα: μετά από 4 ώρες συνεχούς μάχης, σηκώνεσαι από το τραπέζι νιώθοντας τα πόδια σου βαριά, τους ώμους σου πιασμένους και το μυαλό σου άδειο. Αν αυτή η κόπωση δεν οφείλεται στην απώλεια θερμίδων, από πού πηγάζει; Η πραγματική αιτία εντοπίζεται στο αυτόνομο νευρικό σύστημα και στις ορμόνες του παρατεταμένου ψυχολογικού στρες.

1. Ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος

Στην έρευνά τους το 2009, ο Troubat και οι συνεργάτες του κατέγραψαν αξιοσημείωτες μεταβολές στο καρδιαγγειακό σύστημα των παικτών ^[3]:

• Ο βασικός ρυθμός παλμών σε ηρεμία ήταν 68 με 72 παλμοί το λεπτό ^[3].
• Κατά τη διάρκεια της κανονικής ροής της παρτίδας, ο μέσος ρυθμός ανέβηκε στους 86 με 90 παλμούς το λεπτό ^[3].
• Σε στιγμές ακραίας τακτικής κρίσης, ξαφνικών λαθών ή ασφυκτικής πίεσης χρόνου, οι παλμοί εκτινάχθηκαν απότομα στους 120 έως 130 παλμούς το λεπτό ^[3].

Όταν το χρονόμετρο μετράει τα τελευταία δευτερόλεπτα ή ο αντίπαλος εξαπολύει μια επικίνδυνη αντεπίθεση, ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται την κατάσταση ως άμεση απειλή. Το αυτόνομο νευρικό σύστημα ενεργοποιεί την αρχέγονη αντίδραση πάλης ή φυγής, πλημμυρίζοντας το αίμα με αδρεναλίνη και κορτιζόλη.

Μια καρδιά που χτυπά με 120 παλμούς το λεπτό λόγω πνευματικού άγχους κουράζει το καρδιαγγειακό δίκτυο όσο και ένα ελαφρύ τρέξιμο. Όμως, επειδή ο σκακιστής παραμένει ακίνητος στην καρέκλα του, οι μύες δεν καταναλώνουν αυτές τις ορμόνες μέσω σωματικής κίνησης, διατηρώντας το σώμα σε μια παρατεταμένη κατάσταση υπερέντασης.

2. Η πτώση της μεταβλητότητας καρδιακού ρυθμού (HRV)

Το 2019, ο Ισπανός ερευνητής Juan Pedro Fuentes-García και οι συνεργάτες του ανέλυσαν τη μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (Heart Rate Variability, HRV) σε σκακιστές αγώνων ^[5]. Η μεταβλητότητα αυτή αποτυπώνει τις απειροελάχιστες χρονικές διακυμάνσεις ανάμεσα στους παλμούς και αποτελεί τον πιο αξιόπιστο δείκτη ισορροπίας ανάμεσα στο στρες και στη χαλάρωση.

Ο Fuentes-García έδειξε ότι κατά τη διάρκεια των αγώνων η HRV καταγράφει κατακόρυφη πτώση ^[5]. Αυτό φανερώνει πλήρη κυριαρχία του συμπαθητικού συστήματος και αναστολή του παρασυμπαθητικού συστήματος που φροντίζει για την ανάπαυση. Η διατήρηση αυτής της έντασης για 4 ή 5 ώρες οδηγεί σε βαθιά σωματική και νευρική εξάντληση.

3. Ισομετρική μυϊκή ένταση

Αν παρατηρήσει κανείς μια αίθουσα αγώνων στην 4η ώρα, θα δει παίκτες ακίνητους, με σηκωμένους ώμους, σφιγμένα σαγόνια, τεντωμένο αυχένα και τα χέρια να κρατούν σφιχτά την άκρη του τραπεζιού. Αυτή η συνεχής ισομετρική σύσπαση περιορίζει την αιμάτωση των μυών, συσσωρεύει γαλακτικό οξύ και προκαλεί πονοκεφάλους τάσης και έντονους πόνους στην πλάτη.

4. Γιατί ο Karpov έχασε πραγματικά 10 κιλά το 1984

Η ιστορία του Anatoly Karpov το 1984 εξηγείται πλέον απόλυτα ^[2]. Ο Karpov δεν έχασε 10 κιλά επειδή έκαιγε χιλιάδες θερμίδες στη σκακιέρα. Ήταν το αποτέλεσμα 5 μηνών συνεχούς ψυχολογικής πίεσης, χρόνιας αϋπνίας, μειωμένης όρεξης για φαγητό και υψηλών επιπέδων κορτιζόλης. Το παρατεταμένο στρες οδηγεί συχνά σε υποσιτισμό ενώ ταυτόχρονα αυξάνει τον βασικό μεταβολισμό, προκαλώντας πραγματική απώλεια σωματικής μάζας με την πάροδο των εβδομάδων.

Η καμπύλη των λαθών: γιατί η φυσική κατάσταση κερδίζει παρτίδες

Η σωματική αντοχή του σκακιστή συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των κινήσεων που εκτελεί στη σκακιέρα.

Στην έρευνα του 2019, ο Fuentes-García και οι συνάδελφοί του συνέκριναν παίκτες διαφορετικής βαθμολογίας και φυσικής κατάστασης ^[5]. Διαπίστωσαν ότι οι σκακιστές με ανώτερη καρδιοαναπνευστική αντοχή παρουσίαζαν πολύ καλύτερη ρύθμιση του νευρικού συστήματος: οι παλμοί τους επανέρχονταν γρηγορότερα μετά από τακτικά σοκ και διατηρούσαν υψηλότερη ακρίβεια υπολογισμών.

Στο κλασικό σκάκι, τα κρίσιμα λάθη — οι γνωστές γκάφες — ακολουθούν μια συγκεκριμένη καμπύλη: αυξάνονται ραγδαία κατά την 4η και 5η ώρα της αναμέτρησης ^[5]. Όταν η γλυκόζη εξαντλείται και η νευρική κόπωση θολώνει τη μνήμη εργασίας, οι παίκτες χάνουν την επαγρύπνησή τους.

Στο άρθρο μας σχετικά με το αν το σκάκι σε κάνει πιο έξυπνο, εξηγήσαμε ότι η ικανότητα των έμπειρων παικτών βασίζεται στην αναγνώριση δομημένων σχημάτων. Όταν εμφανίζεται η σωματική εξάντληση, αυτή ακριβώς η αντίληψη αδρανοποιείται. Αυτό συνδέεται άμεσα με τη διαπίστωση ότι τα απροστάτευτα κομμάτια στο σκάκι είναι τα πρώτα που πέφτουν θύματα διπλών απειλών όταν η προσοχή εξασθενεί.

Γι’ αυτό οι σύγχρονοι παγκόσμιοι πρωταθλητές, όπως ο Magnus Carlsen και ο Fabiano Caruana, αντιμετωπίζουν την αερόβια άσκηση ως βασικό αγωνιστικό εφόδιο ^[6]. Το τρέξιμο και το κολύμπι δεν αυξάνουν από μόνα τους το σκακιστικό ταλέντο, αλλά εξασφαλίζουν τη βιολογική αντοχή που χρειάζεται ο παίκτης για να υπολογίζει αλάνθαστα στην 5η ώρα, όταν το μυαλό του αντιπάλου καταρρέει από την κούραση.

Πρακτικές συνήθειες για μεγαλύτερη αντοχή στη σκακιέρα

Είτε παίρνεις μέρος σε ένα ανοιχτό τουρνουά είτε απολαμβάνεις μια βαθμολογημένη παρτίδα σκάκι από τον υπολογιστή σου, μερικές απλές αρχές της αθλητικής επιστήμης θα προστατεύσουν τις αποφάσεις σου:

1. Συστηματική ενυδάτωση: Ακόμη και η ελαφριά αφυδάτωση μειώνει την ικανότητα συγκέντρωσης και ανεβάζει τους παλμούς. Να έχεις πάντα νερό δίπλα σου και να πίνεις μικρές γουλιές ανά τακτά διαστήματα.
2. Σήκωμα και κίνηση ανάμεσα στις κινήσεις: Όταν ο αντίπαλος σκέφτεται πολλή ώρα, σήκω από την καρέκλα, τέντωσε τους ώμους σου και κάνε μερικά βήματα. Η κίνηση εκτονώνει τη μυϊκή ένταση.
3. Αερόβια άσκηση στην καθημερινότητα: Το τρέξιμο ή το γρήγορο περπάτημα τρεις φορές την εβδομάδα χτίζει καρδιοαναπνευστική αντοχή και κρατά χαμηλά τους παλμούς ηρεμίας.
4. Αυτοματοποίηση τακτικών μοτίβων: Η συστηματική μελέτη μέσα από μαθήματα σκακιού και η επίλυση σε προβλήματα σκακιού μετατρέπει τα τακτικά χτυπήματα σε άμεση συνήθεια, εξοικονομώντας πολύτιμη πνευματική ενέργεια.

Το σκάκι μπορεί να μην αντικαθιστά τη γυμναστική, αλλά αποτελεί μια πραγματική δοκιμασία σωματικής και ψυχικής αντοχής. Σεβόμενος τις βιολογικές ανάγκες του σώματός σου, θα διατηρήσεις το μυαλό σου διαυγές μέχρι την τελευταία κίνηση της παρτίδας.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσες θερμίδες καίει κανείς σε μία ώρα σκάκι;

Οι εργαστηριακές μετρήσεις έδειξαν ότι ένας ενήλικας βάρους 70 κιλών καταναλώνει περίπου 105 με 125 θερμίδες την ώρα κατά τη διάρκεια αγωνιστικού σκακιού ^[3]. Αυτό αντιστοιχεί σε μόλις 30 με 45 θερμίδες παραπάνω από το απλό κάθισμα σε ανάπαυση.

Μπορεί το σκάκι να βοηθήσει στην απώλεια βάρους;

Όχι. Το σκάκι είναι μια καθιστική δραστηριότητα και δεν προκαλεί σημαντικό θερμιδικό έλλειμμα. Η ιστορική απώλεια βάρους του Karpov με τα 10 κιλά το 1984 οφειλόταν σε πέντε μήνες έντονου στρες, αϋπνίας και έλλειψης όρεξης, όχι σε καύση θερμίδων πάνω στη σκακιέρα ^[2].

Γιατί χτυπάει τόσο γρήγορα η καρδιά κατά τη διάρκεια μιας παρτίδας;

Το αγωνιστικό στρες και η πίεση χρόνου ενεργοποιούν το συμπαθητικό νευρικό σύστημα. Η απελευθέρωση αδρεναλίνης και κορτιζόλης ανεβάζει τους παλμούς από τους 70 σε κατάσταση ηρεμίας στους 120 ή και 130 παλμούς το λεπτό στις κρίσιμες στιγμές ^[3].

Βοηθά η καλή φυσική κατάσταση στη βαθμολογία του σκακιού;

Ναι. Οι έρευνες αποδεικνύουν ότι η καλή αερόβια αντοχή βοηθά τους παίκτες να ελέγχουν το άγχος, να ανακτούν γρήγορα την ηρεμία τους και να διατηρούν την υπολογιστική τους ακρίβεια κατά την 4η και 5η ώρα της παρτίδας ^[5].

Πηγές

1. Kumar, A. (2019). “The extreme diet and workout regimens of chess grandmasters.” ESPN.
2. Kasparov, G. (2007). How Life Imitates Chess: Making the Right Moves, from the Board to the Boardroom. New York: Bloomsbury.
3. Troubat, N., Fargeas-Gluck, M. A., Tulppo, M., & Dugué, B. (2009). “The stress of chess players as a model to study the effects of psychological stimuli on physiological responses: an example of substrate oxidation and heart rate variability in man.” European Journal of Applied Physiology, 105(3), 343–349.
4. Raichle, M. E., & Gusnard, D. A. (2002). “Appraising the brain’s energy budget.” Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 99(16), 10237–10239.
5. Fuentes-García, J. P., Villafaina, S., Collado-Mateo, D., de la Vega, R., Olivares, P. R., & Clemente-Suárez, V. J. (2019). “Differences between high vs. low performance chess players in heart rate variability during chess problems.” Frontiers in Psychology, 10, 409.
6. Boardgammon. “Chess lessons: Learn to play chess from the first move.”
7. Boardgammon. “Chess Moment: Play rated chess online.”
8. Boardgammon. “Chess puzzles: Tactical puzzles with instant feedback.”
9. Boardgammon. “Chess Moment: Play a rated game of chess.”

Βρήκες λάθος ή κάποια φράση που δεν στέκει; Γράψε μας