
شطرنج چشمبسته در عمل چطور بازی میشود؟
در شطرنج چشمبسته — که در فارسی «شطرنج با چشمان بسته» هم نامیده میشود و در سنت اروپایی به آن sans voir یعنی «بدون دیدن» میگفتند — بازیکن نه صفحهٔ شطرنج را میبیند و نه حق دارد به مهرهها دست بزند[1]. کل ارتباط از راه نمادگذاری استاندارد شطرنج پیش میرود: بازیکن پشت به میز مینشیند، چشمبند میزند یا در اتاقی جداگانه میماند و حرکتهایی مانند 1. e4 e5 2. Nf3 را با صدای بلند اعلام میکند؛ در نمایشهای همزمان نیز یک واسطه حرکت هر میز را میان استاد و حریفان ردوبدل میکند[1]. هرچند در یک وضعیت متعارف بهطور میانگین حدود ۳۷ حرکت قانونی پیش روی نوبتدار قرار دارد[1]، قوانین بازی موبهمو همان قوانین شطرنج رسمی است.
همین سازوکار، شطرنج چشمبسته را از دو شیوهٔ دیگر جدا میکند. نخست، شطرنج نابینایان و کمبینایان روی صفحههای مخصوص لمسی برگزار میشود که بازیکن روی آنها با لمس مهرهها آرایش بازی را میخواند؛ در حالی که در شطرنج چشمبسته لمس مهرهها نیز ممنوع است[1, 2]. دوم، در گونههایی با اطلاعات پنهان مانند Kriegspiel هر بازیکن مهرههای خودش را میبیند ولی از چیدمان حریف بیخبر است؛ اما در شطرنج چشمبسته هر حرکت حریف رسماً خوانده میشود و اطلاعات بازی کامل است[2].
برای بازیکنان باشگاهی و آنلاین، شطرنج چشمبسته تردستی عجیبی جدا از شطرنج روزمره نیست. هر بار که پای صفحه یا هنگام حل تمرینهای شطرنج سه نیمحرکت جلوتر را در سر سبکوسنگین میکنید تا ببینید پس از تعویض دو سوار کدام قطر باز میشود، همان تصویرسازی چشمبسته را به کار گرفتهاید. تفاوت استاد چشمبسته با بازیکن معمولی فقط در دوام و نظم این نقشهٔ ذهنی است.
آیا استادان شطرنج حافظهٔ عکاسی دارند؟
تصور رایج این است که قهرمانان شطرنج چشمبسته «حافظهٔ عکاسی» دارند؛ گویی از صفحه عکسی شفاف در ذهن برمیدارند و با هر حرکت، جای مهرهها را در آن تصویر عوض میکنند. پیشینهٔ پژوهشهای روانشناسی در این باره — از بررسیهای پیشگامانهٔ آلفرد بینه در سال ۱۸۹۳ میلادی و روبن فاین در سال ۱۹۶۵ تا کتاب الیوت هرست و جان نات در سال ۲۰۰۹ (برندهٔ جایزهٔ Fred Cramer در همان سال) بر پایهٔ ۴۴۴ بازی چشمبسته و مرور تحلیلی فرانسیس مکنر در سال ۲۰۱۰ در نشریهٔ Journal of the Experimental Analysis of Behavior — نشان میدهد که این گمان نادرست است[1, 2].
این پژوهشها دو واقعیت کلیدی را روشن کردهاند: اول آنکه حافظهٔ عمومی استادان بیرون از شطرنج هیچ برتریای بر افراد عادی ندارد؛ دوم آنکه حدود ۱۴ قهرمان شطرنج چشمبسته در گزارشهای گردآوریشدهٔ هرست و نات همزبان گفتهاند هیچ شکل چوبی و عینی از اسب یا رخ پیش چشمشان مجسم نمیشود[1]. آنها وضعیت را در قالب «خطوط نیرو»، نسبت میان سوارها، طرحهای فعال و شناخت هندسی روان از نام، رنگ و قطرهای متقاطع همهٔ ۶۴ خانه دنبال میکنند[1].
پستصویر دیداری روی شبکیهٔ چشم تنها حدود ۰٫۲۵ ثانیه (یکچهارم ثانیه) دوام دارد، اما نیل چارنس در سال ۱۹۷۶ نشان داد که شطرنجبازان باتجربه آرایشهای معنادار صفحه را ظرف چند ثانیه به حافظهٔ بلندمدت میسپارند[1]. ویلیام چیس و هربرت سایمون نیز در مطالعهٔ کلاسیک سال ۱۹۷۳ در Cognitive Psychology برآورد کردند که تسلط استاد بر گنجینهای از ۵۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ الگوی آشنا در حافظهٔ بلندمدت تکیه دارد[3]. وقتی چیدمان از یک بازی واقعی باشد، استاد چند الگوی آشنا را یکجا بازمیشناسد؛ اما اگر مهرهها بینظم و تصادفی روی صفحه پخش شوند، استاد و نوآموز هر دو تنها حدود چهار تا هفت عنصر پراکنده را به خاطر میآورند[3].
آزمایشهای بعدی این سازوکار را دقیقتر کاویدند. پرتی ساریلوئوما در سال ۱۹۹۱ طی هفت آزمایش نشان داد که تجسم چشمبسته از همکاری حافظهٔ کاری دیداری-فضایی با الگوهای حافظهٔ بلندمدت شکل میگیرد[4] و در سال ۱۹۹۸ به همراه ویرپی کالاکوسکی طی پنج آزمایش ثابت کرد که بازیکنان چشمبسته بخشهای حساس و درگیر صفحه را بسیار دقیقتر از گوشههای آرام به یاد میسپارند[5]؛ یعنی درست همان رابطههایی را که در سه تاکتیک چنگال، آچمز و سیخ در شطرنج سرنوشتسازند. گیرمو کامپیتلی و فرنان گوبه نیز در سال ۲۰۰۵ طی دو آزمایش دریافتند که نمایش مهرههای بیربط کنار یک بازی فقط هنگامی محاسبهٔ استادان را مختل میکند که جای آن مهرههای اضافی از حرکتی به حرکت دیگر عوض شود؛ بنابراین ذهن استاد نه یک عکس ثابت، بلکه رشتهای از تغییرهای پویا را رصد میکند[6].
چرا بازیکنان قوی هنگام محاسبه نگاهشان را از صفحه برمیدارند؟
در مسابقههای رسمی بارها دیدهاید که استادبزرگ در اوج محاسبهٔ وسط بازی نگاهش را از مهرههای چوبی میگیرد و به سقف یا دیوار خیره میشود. فرانسیس مکنر در بررسی سال ۲۰۱۰ این رفتار را ناشی از تداخل دیداری با محاسبهٔ ذهنی میداند: وقتی میخواهید وضعیت سه نیمحرکت بعد را در ذهن بسازید اما به صفحهٔ فعلی چشم دوختهاید، دیدن مهرهای که هنوز روی خانهٔ مبدأ نشسته با تصویر وضعیت آینده در ذهن تداخل میکند[1].

نمودار بالا از درس هفتم («حملهٔ کشفی»، در چهار گام) در بخش درسهای رایگان شطرنج برداشته شده است (5r2/pp3pkp/2q5/8/3N4/8/PB3PPP/6K1 w - - 0 1)[7]. فیل سفید در b2 در امتداد قطر تیرهٔ b2–g7 شاه سیاه را در g7 نشانه گرفته و وزیر سیاه با پشتیبانی پیادهٔ b7 در c6 ایستاده، اما اسب سفید در d4 این قطر را بسته است[7]. اگر به اسب روی d4 خیره بمانید، چشم همچنان قطر را بسته میبیند و گمان میکنید پس از 1. Nxc6 پیادهٔ b7 بیدرنگ اسب را پس میگیرد. اما با بهروزرسانی ذهنی دو خانه — خالی شدن d4 و نشستن اسب در c6 — حرکت 1. Nxc6+! آشکار میشود که هم وزیر c6 را میزند و هم با فیل b2 به شاه g7 کیش کشفی میدهد؛ سیاه ناگزیر است ابتدا به کیش پاسخ دهد (مثلاً 1…Kg8) و سفید در حرکت دوم اسب را از زیر ضرب پیادهٔ b7 به یکی از خانههای امن e5، e7، d4، b4، a5 یا a7 بیرون میکشد[7].
از سوارکاران آسیای میانه تا ۴۸ بازی همزمان گاریف: رکوردها چگونه شکسته شدند؟
ردپای شطرنج بدون دیدن صفحه قرنها پیش از محافل اروپایی در خاورمیانه و آسیای میانه دیده میشود. کهنترین روایت ثبتشده به سعید بن جبیر (۶۶۵ تا ۷۱۴ میلادی) در خاورمیانه بازمیگردد[2]. تاریخنگار شطرنج اچ. جی. آر. موری نیز در سال ۱۹۱۳ از سوارکاران آسیای میانه یاد کرده است که سوار بر اسب شانهبهشانه پیش میرفتند و بدون صفحه و مهره، تنها با خواندن حرکتها با صدای بلند شطرنج بازی میکردند[2]. در اروپا، نخستین رویداد مستند شطرنج چشمبسته در سال ۱۲۶۶ میلادی در شهر فلورانس با نمایش بوزکا رقم خورد[2].
نقطهٔ عطف سدهٔ هجدهم را فرانسوا-آندره دانیکان فیلیدور (۱۷۲۶ تا ۱۷۹۵ میلادی)، آهنگساز فرانسوی و نویسندهٔ کتاب Analyse du jeu des Échecs (چاپ ۱۷۴۹)، رقم زد که در شبهای بیخوابی تجسم صفحه را در رختخواب تمرین کرده بود[8]. او در ۹ مه ۱۷۸۳ در باشگاه پارسلو در خیابان سنت جیمز لندن در سه بازی چشمبستهٔ همزمان به میدان رفت، در هر سه بازی مهرهٔ سیاه را برداشت و در میز سوم یک پیاده هم ارفاق کرد؛ شاهدان چنان شگفتزده شدند که برای ثبت در تاریخ گواهینامههای رسمی امضا کردند و او در سال ۱۷۹۳ نیز در ۶۷ سالگی دو بازی چشمبستهٔ همزمان دیگر را برد[8, 2].

نمایش پاریس ۱۸۵۸ و فدای پل مورفی برابر بوشه
در سدهٔ نوزدهم استادانی چون لوئیس پاولسن، جوزف هنری بلکبرن (تا ۱۶ میز)، ویلهلم اشتاینیتس (۶ بازی در داندی در سال ۱۸۶۷ با ۳ برد و ۳ تساوی) و الن گیلبرت در دههٔ ۱۸۷۰ میلادی در این میدان درخشیدند، اما نمایش اواخر سپتامبر ۱۸۵۸ پل مورفی (۱۸۳۷ تا ۱۸۸۴) در کافه دو لا رژانس پاریس جایگاهی ویژه یافت: مورفی برابر هشت بازیکن نیرومند پاریسی بدون دیدن صفحه نشست و با ۶ برد، ۲ تساوی و بدون شکست (امتیاز ۷ از ۸) پیروز شد[2].

در میز شمارهٔ ۱ برابر آنری بوشه — ثبتشده در کتاب یوهان لوونتال (چاپ ۱۸۶۰ و ۱۸۹۸، کتاب دوم، صفحههای ۱۸۴ تا ۱۸۷) — پس از 24. Qxd7 Bd6 که فیل سیاه در d6 ارتباط رخ سفید در d1 را با وزیر d7 قطع کرد، وضعیت به r1q3r1/1ppQ2pk/3bNp1p/p3pP2/P3P3/2N4R/1PP3PP/3R2K1 w - - 0 25 رسید و وزیر سفید میان وزیر c8 و فیل d6 بهظاهر گرفتار شد[9]. مورفی بیآنکه صفحهای ببیند محاسبه کرد که Qd7 در عرض هفتم پیادهٔ g7 را روی شاه h7 آچمز کرده است؛ پس با 25. Rxh6+!! رخ را فدا کرد[9]. زدن با پیاده (25…gxh6) غیرقانونی بود و پس از پاسخ اجباری 25…Kxh6، مورفی با حرکت آرام 26. Rd3! وزیر d7 را بیدفاع رها کرد، چون 26…Qxd7 یا 26…Kh7 به مات فوری 27. Rh3# میانجامید (اسب e6 خانههای g5 و g7 و پیادهٔ f5 خانهٔ g6 را بسته بودند)[9]. بوشه 26…Kh5 بازی کرد و پس از 27. Qf7+! تسلیم شد، زیرا مات در دو حرکت ناگزیر بود (27…Kh4 28. Rh3+ Kg4 29. Qh5#، 27…Kg4 28. Qg6+ Kh4 29. Rh3# یا 27…g6 28. Qh7+ Kg4 29. h3#)[9].
رقابت رکوردها از ۲۰ تا ۴۸ بازی همزمان
در سال ۱۹۰۰ هری نلسون پیلزبری در فیلادلفیا در ۲۰ بازی شطرنج چشمبستهٔ همزمان به میدان رفت و یک بار هم ۱۵ بازی شطرنج و ۱۵ بازی چکرز را همزمان و چشمبسته پیش برد، در دورانی که رکورد چشمبستهٔ چکرز ۲۸ بازی بود[2]. الکساندر آلخین در سال ۱۹۲۴ در نیویورک به ۲۶ میز (۱۶ برد، ۵ تساوی و ۵ باخت) و در فوریهٔ ۱۹۲۵ در پاریس برابر تیمهای مشورتی چهارنفره به ۲۸ میز رسید (۲۲ برد، ۳ تساوی و ۳ باخت)؛ همان سال ریشارد رتی در سائوپائولو برابر ۲۹ حریف نشست (۲۰ برد، ۷ تساوی و ۲ باخت) و وقتی کیف دستیاش را جا گذاشت، به شوخی از حافظهٔ ضعیفش گلایه کرد[2]. آلخین در ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۳۴ در شیکاگو به داوری ادوارد لاسکر رکورد را به ۳۲ بازی رساند (۱۹ برد، ۹ تساوی و ۴ باخت) و جرج کولتانوفسکی در ۲۰ سپتامبر ۱۹۳۷ در ادینبرو ۳۴ بازی را طی ۱۳ ساعت با ۲۴ پیروزی تمام کرد؛ او در سال ۱۹۶۰ نیز در سانفرانسیسکو ۵۶ بازی چشمبسته را پیاپی با سرعت ۱۰ ثانیه برای هر حرکت طی ۹ ساعت به پایان رساند (۵۰ برد و ۶ باخت) و معمای گشت اسب را روی صفحههایی تا ۱۹۲ خانه اجرا میکرد[2].

میگل نایدورف که پس از المپیاد ۱۹۳۹ بوئنوسآیرس و آغاز جنگ جهانی دوم در آرژانتین مانده بود، در سال ۱۹۴۳ در روزاریو در ۴۰ بازی همزمان (۳۶ برد، ۱ تساوی و ۳ باخت) به میدان رفت به این امید که خبر این رویداد در مطبوعات بازتاب یابد و به خانوادهاش در لهستان اشغالی برسد؛ او سپس در سال ۱۹۴۷ در سائوپائولو رکورد جهانی را به ۴۵ بازی همزمان (۳۹ برد، ۴ تساوی و ۲ باخت) ارتقا داد[2]. هرچند کولتانوفسکی میگفت در شرایط تیمی از پسِ ۱۰۰ بازی هم برمیآید، تاریخنگاران ۴۵ بازی نایدورف را رکورد معتبر آن دوران میدانند و ادعای ۵۲ بازی یانوش فلش در سال ۱۹۶۰ در بوداپست (۳۱ برد، ۳ تساوی و ۱۸ باخت در حدود ۵ ساعت) بهعلت بازخوانی بلند حرکتها پذیرفته نشد[2]. سرانجام مارک لانگ پس از ثبت رکورد اروپایی ۳۵ بازی طی ۲۳ ساعت در نوامبر ۲۰۱۰ (۱۹ برد، ۱۳ تساوی و ۳ باخت)، در نوامبر ۲۰۱۱ در زونتهایم با ۴۶ بازی (۲۵ برد، ۱۹ تساوی و ۲ باخت) از رکورد نایدورف گذشت و تیمور گاریف در ۳ و ۴ دسامبر ۲۰۱۶ در لاسوگاس، با چشمبند و روی دوچرخهٔ ثابت، رکورد کنونی ۴۸ بازی همزمان را با ۳۵ برد، ۷ تساوی و ۶ باخت (۳۸٫۵ امتیاز، یعنی ۸۰٫۲ درصد) به نام خود ثبت کرد[2].
مغز زیر بار محاسبهٔ چشمبسته چه میکند و مرز واقعی یافتههای علمی کجاست؟
سنگینی این نمایشها باعث شد اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۳۰ میلادی نمایشهای چشمبستهٔ همزمان را با ادعای خطر برای سلامتی ممنوع کند و میخائیل بوتوینیک هم نسبت به خستگی شدید آن هشدار میداد[10, 2]. یافتههای امروزی نشان میدهد که شطرنج چشمبسته به مغز آسیب نمیزند، اما ماراتنهای طولانی فشار شناختی و خستگی موقت سنگینی به همراه دارد.
کریستوفر چابریس و الیوت هرست در سال ۲۰۰۳ در Cognitive Science صدها بازی کلاسیک، سریع و سریع چشمبستهٔ ۲۳ استادبزرگ نخبه را در تورنمنتهای ملودی آمبر مونتکارلو (۱۹۹۳ تا ۱۹۹۸) با آستانهٔ خطای ۱٫۵ پیاده بررسی کردند: شطرنج سریع خطاهای بسیار بیشتری از شطرنج فکری داشت — همان روندی که در تفاوت شطرنج برقآسا، سریع و فکری میبینیم — اما میان سریع عادی و سریع چشمبسته تفاوت معناداری دیده نشد[10]. ولیکو یرمیچ و همکارانش در سال ۲۰۱۰ نبود تفاوت در دورهٔ ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۸ را تأیید کردند، ولی در دادههای ۲۰۰۲ تا ۲۰۰۷ موناکو افت محسوسی در کیفیت حرکتهای چشمبسته نسبت به سریع یافتند[11]. تورنمنت ملودی آمبر از ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۱ برگزار شد؛ کرامنیک، آناند، شیروف و موروزویچ میان سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۷ قهرمانیها را تقسیم کردند و آرونیان سه بار قهرمان آن و برندهٔ رویداد چشمبستهٔ SportAccord سال ۲۰۱۲ شد[2].
در سطح عصبشناختی، خوان پدرو فوئنتس-گارسیا و همکاران در سال ۲۰۲۲ در Physiology & Behavior نوار مغزی (EEG) و تغییرپذیری ضربان قلب یک استادبزرگ ۳۳ ساله با ریتینگ ۲۵۶۲ Elo (با بیش از ۲۶ سال تجربه و سه تا چهار ساعت تمرین روزانه) را در چهار حالت سنجیدند: یک بازی 15+10 با دیدن صفحه، یک بازی 15+10 چشمبسته، چهار بازی برقآسای یکدقیقهای (بدون برد، ۱ تساوی و ۳ باخت) و شش مسئلهٔ شطرنج در سه سطح دشواری که پنج مورد را حل کرد[12]. او هر دو بازی ۱۵ دقیقه با ۱۰ ثانیه افزایش زمان را برد، اما میانگین کیفیت حرکتهایش در حالت چشمبسته پایینتر بود؛ در همان حال توان امواج تتا و آلفا در تکلیفهای سنگین بالا رفت و موج آلفا در شطرنج چشمبسته به اوج رسید که نشانهٔ توجه درونی متمرکز و بستن ورودیهای دیداری مزاحم است[12].
دامنهٔ واقعی این مهارت را فراتحلیل شناختهشدهٔ جووانی سالا و فرنان گوبه در سال ۲۰۱۷ در Current Directions in Psychological Science روشن کرده است: آموزش شطرنج و تمرینهای حافظهٔ کاری به «انتقال دور» به مهارتهای نامرتبط نمیانجامد[13]. تمرین تصویرسازی چشمبسته دقت محاسبهٔ شاخهها را در خودِ شطرنج بالا میبرد، اما نه در آزمونهای استاندارد ضریب هوشی و یادآوری روزمره جهشی پدید میآورد، نه نمرههای درسی مدرسه را تغییر میدهد و نه اثر درمانی یا محافظتی در برابر بیماریهای عصبی دارد[13]؛ تفصیل این کارآزماییها را در مطلب یافتههای علمی دربارهٔ شطرنج و هوش بخوانید.
چطور تصویرسازی ذهنی و محاسبهٔ شاخهها را گامبهگام تمرین کنیم؟
برای آنکه در بازیهای جدی دو یا سه حرکت جلوتر را بدون جا ماندن سوارهای آچمز یا جا گذاشتن مهرههای بدون محافظ در شطرنج محاسبه کنید، نیازی به بستن چشمها از حرکت اول نیست. با چهار تمرین سادهٔ زیر بر پایهٔ هندسهٔ صفحه میتوانید این مهارت را گامبهگام بسازید:
- صفحهٔ ۶۴ خانهای را به چهار ربع ۴×۴ تقسیم کنید. صفحهٔ شطرنج از هشت ستون (
aتاh) و هشت عرض (۱ تا ۸)، شامل ۳۲ خانهٔ روشن، ۳۲ خانهٔ تیره و ۲۶ قطر دوخانهای یا بلندتر تشکیل شده است[14]. آن را به شکل چهار ربع متقارن ۱۶ خانهای در نظر بگیرید: جناح وزیر سفید (a1–d4)، جناح شاه سفید (e1–h4)، جناح وزیر سیاه (a5–d8) و جناح شاه سیاه (e5–h8)[14]. - رنگ گوشهها و تناوب پرش اسب را به خاطر بسپارید. خانههای
a1وh8تیره وh1وa8روشناند؛ فیل در سراسر بازی روی یک رنگ میماند، اما هر پرش اسب حتماً رنگ خانه را عوض میکند[14]. اگر اسب در خانهٔ تیرهٔd4باشد، مقصد بعدیاش قطعاً روشن است. - فقط تغییرها را بهروزرسانی کنید. هنگام محاسبهٔ شاخه، کل ۳۲ مهره را از نو نسازید[6]؛ فقط خانهای را که خالی شده، خانهای را که مهره روی آن نشسته و خطهایی را که در اثر این جابهجایی باز یا بسته شدهاند دنبال کنید.
- معماهای دوحرکتی را روی نمودار ثابت تا آخر در ذهن حل کنید. در بخش معماهای شطرنج بردگَمون، ۱۲ موضوع تاکتیکی — از حملهٔ کشفی و مات در یک یا دو حرکت تا چنگال، آچمز و سیخ — هر کدام با ۱۲ نمودار نمونه (در مجموع ۱۴۴ وضعیت ثابت با پاسخ پنهان) گردآوری شدهاند[15]. پیش از باز کردن پاسخ، دفاعهای اصلی حریف را تا آخرین حرکت در سر حساب کنید؛ جزئیات این شیوه در روش تمرین با معماهای شطرنج آمده است.
وقتی در حل ذهنی نمودارهای ثابت روان شدید، این مهارت را وارد بازی زنده کنید. به صفحهٔ شطرنج آنلاین سر بزنید و در بازی آنلاین شطرنج یک رقابت سریع 10+5، بازی دوستانه در زمانهای 3+2، 5+3، 10+5، 15+10 یا بدون ساعت یا تمرین تکنفره را امتحان کنید[16, 17]. در وضعیتهای تاکتیکی چند ثانیه نگاهتان را از صفحه بردارید، فقط خانههای تغییرکرده را ببینید و سپس حرکت را ثبت کنید.
منابع
- Mechner, F. (2010). “Chess as a behavioral model for cognitive skill research: Review of Blindfold Chess by Eliot Hearst and John Knott.” Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 94(3), 373–386.
- Wikipedia contributors. “Blindfold chess.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Chase, W. G., & Simon, H. A. (1973). “Perception in chess.” Cognitive Psychology, 4(1), 55–81.
- Saariluoma, P. (1991). “Aspects of skilled imagery in blindfold chess.” Acta Psychologica, 77(1), 65–89.
- Saariluoma, P., & Kalakoski, V. (1998). “Apperception and imagery in blindfold chess.” Memory, 6(1), 67–90.
- Campitelli, G., & Gobet, F. (2005). “The mind’s eye in blindfold chess.” European Journal of Cognitive Psychology, 17(1), 23–45.
- Boardgammon. “Chess Lessons: Step-by-Step Curriculum.”
- Wikipedia contributors. “François-André Danican Philidor.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Löwenthal, J. (1898 [1860]). Morphy’s Games of Chess: Being the Best Games Played by the Distinguished Champion in Europe and America, Book II, “Blindfold Games Played in Paris, Table No. 1 (Mr. Morphy and M. Baucher),” pp. 184–187. London: George Bell and Sons.
- Chabris, C. F., & Hearst, E. S. (2003). “Visualization, pattern recognition, and forward search: effects of playing speed and sight of the position on grandmaster chess errors.” Cognitive Science, 27(4), 637–648.
- Jeremić, V., Vukmirović, D., & Radojičić, Z. (2010). “Does playing blindfold chess reduce the quality of game: comments on Chabris and Hearst (2003).” Cognitive Science, 34(1), 1–9.
- Fuentes-García, J. P., Leon-Llamas, J. L., Gusi, N., & Villafaina, S. (2022). “Are there neurophysiological differences behind the play of different chess modalities?: An international grandmaster case study.” Physiology & Behavior, 255, 113918.
- Sala, G., & Gobet, F. (2017). “Does far transfer exist? Negative evidence from chess, music, and working memory training.” Current Directions in Psychological Science, 26(6), 515–520.
- Boardgammon. “Standard 8×8 chessboard quadrant, diagonal, and square-color parity arithmetic.”
- Boardgammon. “Chess Puzzles: 12 Tactical Themes and Sample Positions.”
- Boardgammon. “Chess Moment: Play Rated Chess Online.”
- Boardgammon. “Chess Moment: Play Online Chess in Your Browser.”
غلطی دیدید یا جملهای به گوشتان غریب آمد؟ به ما خبر بدهید


