SatrançBeyin ve bilimStratejiTarihNasıl çalışır?

Körleme satranç: ustalar tahtayı görmeden nasıl hesap yapar ve bu beceri nasıl geliştirilir?

Körleme satrançta ne tahtayı görürsünüz ne de taşlara dokunursunuz; her hamle standart satranç notasyonuyla söylenir ve oyun tamamen zihinde sürdürülür. Ustalar bunu fotoğrafik hafızayla değil, binlerce konum kalıbını, kare renklerini ve taşlar arasındaki kuvvet hatlarını birbirine bağlayarak başarır. Aynı yöntem, günlük oyunlarınızda fiziksel tahtaya bakarken iki ya da üç hamle ilerisini boşta taş bırakmadan hesaplamanızın da anahtarıdır.

Yazan: Boardgammon13 dakikalık okuma

Bu yazı araştırmaları aktarır; tıbbi tavsiye değildir. Tavla uygulaması geliştiriyoruz; dolayısıyla bu sorunun yanıtında çıkarımız var.

Akşamüstü güneşinin aydınlattığı taş bir teras masasında, satranç tahtası olmaksızın doğrudan masa yüzeyinde duran açık renk ahşap beyaz at, koyu renk ahşap siyah şah, katlanmış lacivert ipek göz bağı ve küçük porselen kahve fincanı.
Körleme satrançta ortada ne kareli bir tahta ne de dokunulacak taşlar vardır; hamleler yalnızca standart satranç notasyonuyla söylenir ve bütün konum zihindeki ilişkiler üzerinden izlenir.Görsel: Generated with Google Gemini · Çizim yapay zekâyla üretildi.

Körleme satranç nedir ve uygulamada nasıl oynanır?

Sırtınızı satranç masasına döndüğünüzü, gözünüzün önünde ne siyah-beyaz karelerin ne de ahşap taşların bulunduğunu düşünün. Hakem ya da rakibiniz yüksek sesle “1. e4” der, siz “e5” diye karşılık verirsiniz. Birkaç dakika içinde tek bir taşa el sürmeden karmaşık bir oyun ortası başlar. Uluslararası literatürde Fransızca “görmeden” anlamındaki sans voir adıyla da anılan körleme satrançta kural yalındır: oyuncular taşların dizilişini görmez ve taşlara dokunmaz[1]. Her hamle standart satranç notasyonuyla sesli olarak ya da bir aracı üzerinden bildirilir; ortalama bir konumda yaklaşık 37 kurallı hamle seçeneği bulunduğu düşünülürse bu gösteri dışarıdan bakana olağanüstü görünür[1].

Kulüp gösterilerinde veya çok masalı körleme simultane etkinliklerinde usta bir köşede, bazen göz bandıyla bazen de masalara arkasını dönerek oturur. Rakipler kendi önlerindeki normal tahtalarda oynar; hakem ise masa numarasını söyleyerek hamleyi iletir (“1. Masa: fil d6’ya, Bd6”). Türkiye’deki satranç kitaplarında taş kısaltmaları çoğunlukla A (at), F (fil), K (kale), V (vezir) ve Ş (şah) harfleriyle yazılır; uluslararası cebirsel gösterimde ve sitemizdeki tahtalarda ise aynı taşlar sırasıyla N, B, R, Q ve K harflerini alır. Hangi kısaltmayı kullanırsanız kullanın, at f3’e (Nf3, Türkçe gösterimle Af3) dediğiniz anda zihninizde g1 karesi boşalır, beyaz at f3 karesine yerleşir ve e5 ile d4 karelerini denetimi altına alır.

Körleme satrancı, isim benzerliği yüzünden sıkça karıştırılan iki farklı oyun biçiminden ayırmak gerekir. Görme engelli satranççıların turnuvalarda kullandığı özel dokunsal satranç tahtaları körleme satranç sayılmaz: o oyunlarda oyuncu taşlara dokunarak konumu yoklayabilir, körleme satrançta ise dokunma da yasaktır[1]. Oyuncuların yalnızca kendi taşlarını gördüğü, rakip taşların yerini hakemin kısa ipuçlarından çıkardığı Kriegspiel gibi gizli bilgili türevler de farklı bir mantıkla işler. Körleme satrançta bilgi gizli değildir; iki taraf da bütün hamleleri duyar ve tahtayı zihninde taşır.

Ustalar tahtayı fotoğraf gibi mi görür yoksa zihinlerinde başka bir şey mi tutar?

Körleme oynayan bir büyükustayı izleyen çoğu kişinin ilk tahmini aynıdır: “Demek ki fotoğrafik hafızası var; tahtanın fotoğrafını çekip gözünün önüne getiriyor.” Psikoloji bilimi bu soruyu yüz yılı aşkın süredir inceliyor ve bulgular halk arasındaki inanışın tam tersini gösteriyor. Alfred Binet’nin 1893’te başlattığı, Reuben Fine’ın 1965’te sürdürdüğü araştırmaları Eliot Hearst ile John Knott 2009’da Fred Cramer Ödülü’nü kazanan kitaplarında 444 körleme parti üzerinden bir araya getirdi; Francis Mechner de 2010’da Journal of the Experimental Analysis of Behavior dergisinde bu bulguları değerlendirdi[1]. Sonuç açıktı: körleme şampiyonları da dahil olmak üzere satranç ustalarının satranç dışındaki genel hafızası ortalamanın üzerinde değildir[1]. Nitekim 1925’te São Paulo’da 29 masada körleme rekoru kıran Richard Réti, salondan çıkarken evrak çantasını unutunca hafızasının zayıflığı üzerine espri yapmıştı[2].

Peki ustalar gözlerini kapattığında oymalı ahşap bir at ya da cilalı kareler görmüyorsa ne algılıyor? Hearst ve Knott’un görüşlerine yer verdiği yaklaşık 14 körleme şampiyonu aynı deneyimi anlatır: zihinlerinde fotoğrafik (“eidetik”) bir resim yoktur[1]. Bunun yerine soyut “kuvvet hatları”, taşlar arasındaki ilişkiler, aktif planlar ve 64 karenin adını, rengini, kesişen çaprazlarını anında bilen geometrik bir akıcılık vardır[1]. Bir ustanın zihninde b2’deki fil oymalı bir ahşap figür değil, a1–h8 uzun çaprazı boyunca uzanan bir kuvvet hattıdır.

Bu soyutlamanın arkasındaki bellek düzeneğini laboratuvar çalışmaları açıkça ortaya koydu. Gözün ağ tabakasında kalan ikonik görsel iz yaklaşık 0,25 saniye (saniyenin dörtte biri) içinde silinir; buna karşılık Neil Charness 1976’da deneyimli oyuncuların anlamlı bir konumu araya giren dikkat dağıtıcı görevlere rağmen saniyeler içinde uzun süreli belleğe kodladığını gösterdi[1, 3]. William G. Chase ve Herbert A. Simon, 1973’te Cognitive Psychology dergisinde yayımladıkları klasik araştırmada, ustalık düzeyindeki satrancın uzun süreli bellekte birikmiş 50.000 ile 100.000 arasında satranca özgü örüntülere, yani “kalıp”lara (chunk) dayandığını hesapladı[3]. Taşlar kurallı bir oyundan alınmayıp tahtaya rastgele serpiştirildiğinde büyü bozulur: büyükustalar da tıpkı yeni başlayanlar gibi birbirinden kopuk yalnızca 4 ila 7 öğeyi hatırlayabilir[3].

Pertti Saariluoma’nın 1991’de 7 deney üzerinden yürüttüğü çalışma[4] ile Saariluoma ve Virpi Kalakoski’nin 1998’de 5 deneyle genişlettiği araştırma[5], körleme imgelemin görsel-uzamsal çalışma belleği ile uzun süreli bellekteki bu kalıpların iş birliğiyle çalıştığını ortaya koydu: oyuncular tahtanın işlevsel olarak kritik bölgelerini, çatışmadan uzak sakin köşelere kıyasla çok daha yüksek doğrulukla zihinde tutar. Guillermo Campitelli ve Fernand Gobet ise 2005’teki 2 deneylik çalışmalarında çarpıcı bir ayrıntı yakaladı: görünür bir tahta üzerindeki konu dışı fazladan taşlar, ustaları yalnızca hamleden hamleye dinamik biçimde yer değiştirdiğinde aksatır[6]. Zihin gözü sabit dekoru eler; yalnızca “ne değişti?” sorusunun peşine düşer. Günlük çalışmanızda temaya göre ayrılmış satranç bulmacalarında sabit diyagramlara bakıp taş sürmeden çözüm aradığınızda tam olarak bu kalıp tanıma ve değişimi izleme alışkanlığını kullanırsınız[7].

Tahtaya bakarken hesap yapmak neden bazen daha zordur?

Turnuva salonlarında ya da kulüp maçlarında tanıdık bir sahneye sıkça rastlarsınız: konum kızıştığında güçlü oyuncular başlarını kaldırır, tavana, duvardaki boş bir noktaya bakarak ya da gözlerini kapatarak hesap yapar. Önlerinde bütün taşların dizili olduğu gerçek bir tahta dururken neden bakışlarını tahtadan ayırırlar?

Francis Mechner’in 2010 tarihli incelemesinde açıkladığı neden algısal girişimdir (perceptual interference)[1, 3]. İki ya da üç hamle sonrasını hesaplarken zihninizde gelecekteki konumu kurmaya çalışırsınız; fakat gözünüz fiziksel tahtaya dikili kaldığı sürece ağ tabakanız, az sonra yerinden oynatacağınız taşın hâlâ başlangıç karesinde oturduğunu bildirmeye devam eder. Gözün gördüğü “şimdiki tahta” ile zihnin kurduğu “iki hamle sonraki tahta” üst üste biner. Taşların kendi kendilerini perdelediği taktik konumlarda bu çakışma doğrudan hamle körlüğüne yol açar.

Beyazın b2 karesindeki filinin g7 karesindeki siyah şaha uzanan çaprazını d4 karesindeki beyaz atın kapattığı, c6 karesinde b7 piyonuyla korunan siyah vezirin durduğu ve d4’ten c6’ya ile b2’den g7’ye okların çizildiği satranç diyagramı.
Fiziksel tahtada d4’teki ata bakmak b2–g7 çaprazını gözünüzde kapalı tutar; oysa zihninizde yalnızca d4’ün boşalıp c6’nın dolduğunu güncellediğinizde, c6 karesi b7 piyonuyla korunsa bile b2’den açarak şah çeken 1. Nxc6+! (1. Axc6+!) hamlesi anında görünür.Görsel: Boardgammon · Bu sayfaya bağlantı vererek serbestçe kullanabilirsiniz (CC BY 4.0).

Sitemizdeki 4 adımlı açarak saldırılar dersindeki (7. Ders) şu doğrulanmış konuma (5r2/pp3pkp/2q5/8/3N4/8/PB3PPP/6K1 w - - 0 1) yakından bakın[8]. Beyazın b2 karesindeki fili (Fb2 / Bb2), koyu renkli b2–g7 çaprazı boyunca doğrudan Siyahın g7’deki şahına (Şg7 / Kg7) nişan almıştır; c6 karesinde ise Siyahın b7 piyonuyla korunan veziri (Vc6 / Qc6) durmaktadır. Ne var ki fiziksel diyagramda d4 karesine odaklandığınız sürece hem b7 piyonunun c6’yı tuttuğunu görürsünüz hem de Beyazın kendi atı (Ad4 / Nd4) o çaprazın tam ortasında bir duvar gibi durur.

Şimdi gözünüzü o sabit görüntüden kurtarıp tıpkı körleme ustaları gibi yalnızca değişen kareleri (“delta takibi”) güncelleyin: d4 karesini boşaltın ve beyaz atı c6 karesine koyun. Çapraz bir anda boydan boya açılır ve kazanan 1. Nxc6+! (Türkçe gösterimle 1. Axc6+!) hamlesi berraklaşır[8]. c6 karesi b7 piyonuyla korunsa bile beyaz at siyah veziri alırken aynı anda d4’ten çekilerek b2 filiyle g7 şahına açarak şah çeker. Siyah bxc6 alamaz; önce şah tehdidini savuşturmak zorundadır (1...Kg8, yani 1...Şg8). Böylece Beyaz 2. hamlede b7 piyonunun tehdit ettiği atını e5, e7, d4, b4, a5 ya da a7 karelerinden birine güvenle çekerek vezir önde kalır[8].

Tahtayı görmemek hamle kalitesini ne kadar düşürür ve beyinde ne ölçülür?

Tahtayı ortadan kaldırmanın elit düzeyde ne kadar hataya yol açtığını ölçmek için araştırmacıların elinde ideal bir doğal laboratuvar vardı: 1992’den 2011’e kadar Monte Carlo’da düzenlenen Melody Amber hızlı ve körleme satranç turnuvası[9, 2]. Dünyanın en güçlü büyükustalarını her yıl hem hızlı hem körleme partilerde karşı karşıya getiren bu turnuvada 1996 ile 2007 arasında Vladimir Kramnik, Viswanathan Anand, Alexei Shirov ve Alexander Morozevich şampiyonlukları paylaştı; Levon Aronian ise turnuvayı 3 kez kazandı ve 2012 SportAccord körleme turnuvasında da birinci oldu[9, 2].

Christopher F. Chabris ve Eliot S. Hearst, 2003’te Cognitive Science dergisinde yayımladıkları araştırmada, aynı 23 elit büyükustanın 1993–1998 yılları arasında oynadığı yüzlerce klasik, hızlı ve hızlı körleme partiyi inceledi[9]. En az 1,5 piyonluk kaybı hata ölçütü aldıklarında çarpıcı bir sonuç çıktı: klasik tempodan hızlı satranca geçildiğinde hata sıklığı belirgin biçimde artıyor, buna karşılık hızlı satranç ile hızlı körleme satranç arasındaki hata oranları istatistiksel olarak anlamlı bir fark göstermiyordu[9]. Süre daralmasının oyun kalitesini nasıl etkilediğini yıldırım, hızlı ve klasik zaman kontrolleri yazımızda görebilirsiniz.

Yedi yıl sonra Veljko Jeremić, Dragan Vukmirović ve Zoran Radojičić (2010, Cognitive Science) aynı soruya yeni verilerle döndü[10]. Araştırmacılar Monako 1993–1998 veri kümesinde istatistiksel bir fark bulunmadığını doğruladı; ancak Monako 2002–2007 dönemindeki oyunlarda körleme partilerin tahtalı hızlı partilere kıyasla ölçülebilir bir hamle kalitesi düşüşü sergilediğini saptadı[10]. En üst düzey büyükustalar bile tahtayı görmeden oynadığında küçük ama gerçek bir ek yük taşır.

Bu içsel yükün beyindeki izini Juan Pedro Fuentes-García, José Luis Leon-Llamas, Narcís Gusi ve Santos Villafaina 2022’de Physiology & Behavior dergisinde yayımlanan elektroensefalografi (EEG) ve kalp atış hızı değişkenliği vaka çalışmasında ölçtü[11]. Çalışmaya 26 yılı aşkın satranç deneyimi olan, günde 3 ila 4 saat çalışan, 33 yaşında, 2562 Elo gücünde bir büyükusta katıldı[11]. Büyükusta bir 15+10 tahtalı parti, bir 15+10 körleme parti ve art arda 4 adet 1 dakikalık yıldırım partisi (0 galibiyet, 1 beraberlik, 3 yenilgi) oynadı; ayrıca ikişer düşük, orta ve yüksek zorlukta 6 satranç probleminin 5’ini çözdü[11]. İki 15+10 partiyi de kazandı ama körleme oyundaki ortalama hamle kalitesi daha düşüktü. EEG kayıtlarında en zorlu görevlerde teta ve alfa dalga gücü yükseldi; alfa dalga gücü tepe noktasına körleme satranç sırasında ulaştı[11]. Yükselen alfa gücü, dış görsel uyaranları kapatıp dikkati içsel çalışma belleğine yöneltmenin tipik nörofizyolojik işaretidir.

Sovyetler Birliği 1930’da körleme simultane gösterileri neden yasakladı ve bilimsel sınırlar nerede durur?

Körleme satrancın yarattığı yoğun yorgunluk, tarihte devlet yasağına bile konu oldu. Sovyetler Birliği, 1930 yılında oyuncuların sağlığına zarar verdiği iddiasıyla çok masalı körleme simultane gösterilerini yasakladı; geleceğin dünya şampiyonu Mihail Botvinnik de aşırı yorgunluk gerekçesiyle bu gösterilere karşı çıktı[9, 2]. O dönemin kaygısını bugünkü bilimsel verilerle karıştırmamak gerekir: saatler süren körleme simultane maratonları ağır ama geçici bir yorgunluk ve dikkat yükü doğurur, kalıcı bir beyin hasarına yol açtığına dair hiçbir tıbbi bulgu yoktur.

Öte yandan abartılı vaatlerden de aynı titizlikle kaçınmak gerekir. Giovanni Sala ve Fernand Gobet’nin 2017’de Current Directions in Psychological Science dergisinde yayımladıkları meta-analiz derlemesi, satranç ve çalışma belleği eğitimlerinde “uzak aktarım” (far transfer) gerçekleşmediğini ortaya koydu[12]. Tahtayı zihinde canlandırma çalışmaları satranca özgü varyant hesaplamayı keskinleştirir; ancak genel IQ puanlarında bir artışa, okul derslerindeki notlarda bir yükselişe ya da nörolojik hastalıklara karşı tıbbi bir korumaya dönüşmez[12]. Konunun deneysel arka planını satranç ve zekâ üzerine bilimsel verilerde okuyabilirsiniz.

Saîd bin Cübeyr’den Paris 1858’e: tahtasız satrancın ilk ustaları

Tahtaya bakmadan satranç oynama geleneği, modern turnuva saatlerinden bin yılı aşkın süre önce başladı. Bilinen en erken kayıt, Orta Doğu’da Saîd bin Cübeyr’e (665–714) kadar uzanır[2]. Satranç tarihçisi H. J. R. Murray’nin 1913’te kayda geçirdiği anlatılarda Orta Asyalı atlıların yan yana at sürerken tahta çıkarmadan hamleleri yüksek sesle birbirlerine seslenerek oyun oynadıkları aktarılır; Avrupa’da kayıtlara geçen ilk körleme gösteriyi ise 1266 yılında Floransa’da Buzecca gerçekleştirmiştir[2].

Avrupa kamuoyunu körleme simultane kavramıyla asıl tanıştıran olay 9 Mayıs 1783’te Londra’da, St James’s Street üzerindeki Parsloe’s Satranç Kulübünde yaşandı[13]. Ünlü Fransız besteci ve 1749 tarihli Analyse du jeu des Échecs kitabının yazarı François-André Danican Philidor (1726–1795), geceleri uyuyamadığında yatakta tüm tahtayı gözünün önünde canlandırabildiğini fark etmişti[13]. Londra’daki gösterisinde aynı anda 3 güçlü rakibe karşı tahtaları görmeden oynadı; üstelik 3 rakibine de Beyaz taşları verdi ve 3. masada piyon avansı tanıdı[13]. Tanıkların şaşkınlığı o kadar büyüktü ki gelecek kuşakların böyle bir şeyin gerçekten yaşandığına inanması için imzalı yeminli tutanaklar düzenlendi; Philidor 1793’te, 67 yaşındayken Londra’da 2 masalık bir körleme gösteriyi daha kazanmayı sürdürdü[13].

Gaz lambalarıyla aydınlanan on dokuzuncu yüzyıl tarzı bir Paris kafe salonunda, uzaktaki masalara sırtı dönük bordo kadife koltukta oturan bir oyuncunun arkadan görünümü; yanındaki mermer sehpanın üzerinde kapağı açık pirinç cep saati ve cam sürahi duruyor.
Eylül 1858’de Paris’teki Café de la Régence salonunda Paul Morphy, rakiplerinin masalarına hiç bakmadan aynı anda 8 güçlü oyuncuya karşı oynadı ve gösteriyi yenilgisiz (6 galibiyet, 2 beraberlik) tamamladı.Görsel: Generated with Google Gemini · Çizim yapay zekâyla üretildi.

On dokuzuncu yüzyılda çıta hızla yükseldi. Louis Paulsen, 16 masaya kadar çıkan Joseph Henry Blackburne, 1867’de Dundee’de 6 masada yenilgisiz oynayan (3 galibiyet, 3 beraberlik) Wilhelm Steinitz ve 1870’lerde körleme partileriyle öne çıkan Ellen Gilbert dönemin unutulmaz gösterilerine imza attı[2]. Yine de yüzyılın en parlak sahnesi, Eylül 1858 sonlarında Paris’teki ünlü Café de la Régence salonunda kuruldu: Paul Morphy (1837–1884), Paris’in 8 güçlü satranççısına karşı aynı anda tahtayı ve taşları hiç görmeden oynadı ve 6 galibiyet, 2 beraberlik, 0 yenilgiyle (8 üzerinden 7 puan) salondan ayrıldı[2].

Paul Morphy ile Henri Baucher arasındaki 1858 Paris körleme partisinin 25. hamlesi öncesini gösteren satranç diyagramı: d7’deki beyaz vezir 7. yataydan g7 piyonunu açmaza alırken oklar h3’ten h6’ya kale fedasını ve d1’den d3’e sakin kale hamlesini işaret ediyor.
Morphy-Baucher, Paris 1858 (1. Masa): Tahtayı hiç görmeyen Morphy, d7’deki vezirinin g7 piyonunu açmazda tuttuğunu hesaplayarak 25. Rxh6+!! Kxh6 sonrasında 26. Rd3! oynadı ve vezirini dokunulmaz bıraktı.Görsel: Boardgammon · Bu sayfaya bağlantı vererek serbestçe kullanabilirsiniz (CC BY 4.0).

Johann Löwenthal’in Morphy’s Games of Chess adlı eserinde (II. Kitap, s. 184–187) kayda geçirdiği 1. Masa karşılaşması, bir ustanın zihnindeki “kuvvet hatları”nın ne anlama geldiğini tek başına anlatmaya yeter[14]. Henri Baucher karşısında 24. Qxd7 Bd6 (24. Vxd7 Fd6) hamlelerinden sonra oluşan r1q3r1/1ppQ2pk/3bNp1p/p3pP2/P3P3/2N4R/1PP3PP/3R2K1 w - - 0 25 konumunda ilk bakışta Beyazın d7’deki veziri, Siyahın c8 veziri ile d6 fili arasında kapana kısılmış gibi durur[14].

Sekiz ayrı masayı aynı anda zihninde tutan Morphy, d7’deki vezirinin aslında 7. yatay boyunca Siyahın g7 piyonunu h7’deki şahına karşı mutlak açmaza aldığını hesapladı ve 25. Rxh6+!! (25. Kxh6+!!) kale fedasını patlattı[14]. 25...gxh6 hamlesi g7 piyonu açmazda olduğu için kural dışıdır; tıpkı çatal, açmaz ve şiş taktiklerinde gördüğümüz gibi açmazdaki taş şahını açıkta bırakamaz. Baucher zorunlu 25...Kxh6 (25...Şxh6) hamlesini yapınca Morphy bu kez son derece sakin görünen 26. Rd3! (26. Kd3!) kale manevrasını oynadı ve d7’deki vezirini tamamen korumasız bıraktı[14]. Çünkü 26...Qxd7 alan Siyah, 27. Rh3# (27. Kh3#) ile 1 hamlede mat olur (e6’daki beyaz at g5 ve g7 karelerini, f5 piyonu ise g6 karesini tutmaktadır; 26...Kh7 de aynı 27. Rh3# matına hemen kaybeder)[14]. Baucher tek kurtuluş denemesi olan 26...Kh5’i sürdüğünde Morphy 27. Qf7+! (27. Vf7+!) ile şah çekti ve Siyah 2 hamlede zorunlu mat (27...Kh4 28. Rh3+ Kg4 29. Qh5#, 27...Kg4 28. Qg6+ Kh4 29. Rh3# ya da 27...g6 28. Qh7+ Kg4 29. Qh3# veya 29. h3#) karşısında oyunu terk etti[14].

Körleme satranç rekoru nasıl 3 masadan 48 masaya çıktı?

Yirminci yüzyıla girildiğinde körleme satranç rekoru kıtalar arası bir yarışa dönüştü. Harry Nelson Pillsbury 1900 yılında Philadelphia’da aynı anda 20 körleme satranç partisi oynayarak rekoru yeni bir eşiğe taşıdı; hatta bir gösterisinde aynı anda 15 satranç ve 15 İngiliz daması masasında körleme mücadele etti (körleme İngiliz daması rekoru ise 28 masaydı)[2]. Ardından Alexander Alekhine 1924’te New York’taki Alamac Otelinde 26 masaya (16 galibiyet, 5 yenilgi, 5 beraberlik), Şubat 1925’te ise Paris’te dörder kişilik danışma takımlarına karşı 28 masaya (22 galibiyet, 3 yenilgi, 3 beraberlik) ulaştı[2]. Aynı yıl Richard Réti São Paulo’da 29 masayla (20 galibiyet, 2 yenilgi, 7 beraberlik) rekoru devraldıysa da dünya şampiyonu Alekhine 16 Temmuz 1934’te Chicago’da, Edward Lasker’in hakemliğinde 32 masada (19 galibiyet, 4 yenilgi, 9 beraberlik) unvanı geri aldı[2].

Üç yıl sonra, 20 Eylül 1937’de George Koltanowski Edinburgh’da 13 saat süren maratonda 34 körleme partiyi aynı anda oynadı ve bunların 24’ünü kazandı[2]. Koltanowski hız temposunda da ayrı bir iz bıraktı: 1960’ta San Francisco’da hamle başına 10 saniye süreyle art arda 56 körleme parti oynadı, 9 saat sonunda 50 galibiyet ve 6 yenilgi elde etti; ayrıca 192 kareye varan tahtalarda körleme at turu gösterileri yaptı[2].

1783’te Philidor’un 3 masasından başlayıp Morphy (8), Pillsbury (20), Alekhine (32), Koltanowski (34), Najdorf (45) ve Lang (46) üzerinden 2016’da Gareyev’in 48 masalık rekoruna uzanan körleme simultane dünya rekorlarını gösteren yatay çubuk grafik.
Doğrulanmış körleme simultane dünya rekorları iki yüzyılı aşkın sürede 3 masadan 48 masaya tırmandı; Budapeşte’de 1960’ta öne sürülen 52 masalık gösteri, devam eden oyunların hamle kayıtlarının sözlü olarak tekrarlanmasına izin verildiği için tartışmalı kabul edilir.Görsel: Boardgammon · Bu sayfaya bağlantı vererek serbestçe kullanabilirsiniz (CC BY 4.0).

Rekor tarihinin en dokunaklı sayfası İkinci Dünya Savaşı yıllarında yazıldı. Eylül 1939’da Buenos Aires Satranç Olimpiyatı sürerken Polonya’nın işgal edilmesi üzerine Arjantin’de mahsur kalan Miguel Najdorf, ailesinden haber alamıyordu[2]. Gazete manşetlerinin işgal altındaki Polonya’da kalan yakınlarına hayatta olduğunu duyurabileceği umuduyla önce 1943’te Rosario’da 40 masada (36 galibiyet, 1 beraberlik, 3 yenilgi), ardından 1947’de São Paulo’da 45 masada (39 galibiyet, 4 beraberlik, 2 yenilgi) körleme simultane oynadı[2]. Koltanowski aynı koşullarda 100 masayı idare edebileceğini iddia etse de satranç tarihçileri Najdorf’un 45 masalık derecesini geçerli dünya rekoru olarak kabul etti[2]. János Flesch’in 1960’ta Budapeşte’de yaklaşık 5 saat içinde oynadığı 52 masalık gösteri (31 galibiyet, 3 beraberlik, 18 yenilgi) ise devam eden oyunların hamle kayıtlarının sözlü olarak tekrarlanmasına izin verildiği için rekor listelerinde tartışmalı sayıldı[2].

Najdorf’un rekoru altmış yılı aşkın süre yerinde kaldıktan sonra Marc Lang önce Kasım 2010’da Sontheim’da 23 saatte 35 masayla (19 galibiyet, 13 beraberlik, 3 yenilgi) Avrupa rekorunu kırdı, bir yıl sonra Kasım 2011’de yine Sontheim’da 46 masaya çıkarak (25 galibiyet, 19 beraberlik, 2 yenilgi) dünya rekorunu devraldı[2]. Güncel körleme satranç dünya rekoru ise Timur Gareyev’e aittir: Gareyev, 3–4 Aralık 2016’da Las Vegas’ta yüzünde göz maskesiyle bir kondisyon bisikletinin pedallarını çevirerek aynı anda 48 masada oynadı; 35 galibiyet, 7 beraberlik ve 6 yenilgiyle 48 üzerinden 38,5 puan, yani olası puanların %80,2’sini topladı[2].

Körleme satranç nasıl geliştirilir? Dört adımlık pratik çalışma planı

Amacınız 48 masada gösteri yapmak olmak zorunda değil; körleme çalışma yöntemlerinin asıl karşılığını normal tahtalı oyunlarınızda alırsınız. İki hamle sonraki çatalı ya da açarak şahı taşlara el sürmeden net biçimde görebildiğinizde kaba hatalar kendiliğinden azalır. Aşağıdaki dört adımı haftalık rutininize ekleyerek zihinsel tahta netliğinizi kademeli biçimde kurabilirsiniz.

1. 64 kareyi dört adet 4×4 bölgeye ayırın

Sekiz dikey (a–h) ve sekiz yataydan (1–8) oluşan 64 karelik satranç tahtasını (32 açık kare, 32 koyu kare ve en az 2 kare uzunluğunda 26 çapraz) tek parça hâlinde ezberlemeye çalışmak çalışma belleğini hızla yorar[15]. Bunun yerine tahtayı her biri 16 karelik 4 simetrik 4×4 bölgeye ayırın: Beyaz vezir kanadı (a1–d4), Beyaz şah kanadı (e1–h4), Siyah vezir kanadı (a5–d8) ve Siyah şah kanadı (e5–h8)[15]. Gün içinde tahtasız iki dakikalık kısa alıştırmalar yapın: rastgele bir kare adı seçin (c6, f4, b7) ve önce hangi 4×4 bölgede durduğunu, ardından hangi çaprazların o kareden geçtiğini söyleyin.

2. Kare renklerini ezberlemek yerine renk düzenini kullanın

Körleme hesapta en sık yapılan hata, filin ya da atın gerçekte basmadığı bir kareyi kontrol ettiğini sanmaktır. Köşe karelerini zihninize sabitleyin: a1 ve h8 koyu, h1 ve a8 açık karedir[15]. Bundan sonrası saf geometridir: filler oyun boyunca yalnızca 1 kare renginde kalır, atın yaptığı her sıçrama ise karenin rengini mutlaka değiştirir (açıktan koyuya, koyudan açığa)[15]. Dolayısıyla bir atın aynı anda biri açık, biri koyu karede duran iki taşı çatallaması imkânsızdır; koyu karedeki bir at bir sonraki hamlede açık kareye konacağı için yalnızca koyu karelerdeki hedeflere saldırabilir.

3. Bütün tahtayı baştan kurmak yerine yalnızca değişeni izleyin

Yeni başlayanların en büyük yanılgısı, her yarım hamleden sonra 32 taşın tamamını baştan hayal etmeye çalışmaktır. Campitelli ve Gobet’nin deneylerinde olduğu gibi yalnızca değişen kareleri güncelleyin[6]. Rakibiniz 1...Kg8 oynadığında vezir kanadındaki piyonları yeniden yerleştirmeyin; yalnızca g7’nin boşaldığını ve g8’in dolduğunu kaydedin. Temel taktik kalıpları dağarcığınıza yerleştirmek için sitemizdeki 12 konuluk adım adım satranç dersleriyle her motifi tek tek pekiştirebilirsiniz[8].

4. Sabit diyagramlarda taş sürmeden önce son konumu zihinde kurun

Kalıp dağarcığını gerçek hesap gücüne dönüştürmenin en verimli yolu, taşları kıpırdatmadan sabit diyagram çözmektir. Sitemizin bulmaca bölümünde açarak saldırı, 1 hamlede mat, 2 hamlede mat, çatal, açmaz ve şiş gibi 12 taktik temanın her birinde çözüm satırları gizlenmiş 12 sabit diyagram (toplam 144 örnek konum) yer alır[7]. Çözümü açmadan önce aday hamlenizi, rakibin en dirençli yanıtını ve son karede oluşan konumu baştan sona zihninizde kurun; bu disiplinin ayrıntılarını bulmacalarla satranç çalışma rehberinde adım adım bulabilirsiniz. Zihninizdeki görüntü netleştiğinde Chess Moment üzerinden dereceli maçlara geçebilir[16] ya da doğrudan tarayıcıda ücretsiz satranç masasında 10+5 hızlı eşleşme, arkadaş daveti (3+2, 5+3, 10+5, 15+10 veya süresiz) ve tek kişilik pratik seçenekleriyle hesabınızı saat baskısı altında sınayabilirsiniz[17].

Kaynaklar

  1. Mechner, F. (2010). “Chess as a behavioral model for cognitive skill research: Review of Blindfold Chess by Eliot Hearst and John Knott.” Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 94(3), 373–386.
  2. Wikipedia contributors. “Blindfold chess.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
  3. Chase, W. G., & Simon, H. A. (1973). “Perception in chess.” Cognitive Psychology, 4(1), 55–81.
  4. Saariluoma, P. (1991). “Aspects of skilled imagery in blindfold chess.” Acta Psychologica, 77(1), 65–89.
  5. Saariluoma, P., & Kalakoski, V. (1998). “Apperception and imagery in blindfold chess.” Memory, 6(1), 67–90.
  6. Campitelli, G., & Gobet, F. (2005). “The mind’s eye in blindfold chess.” European Journal of Cognitive Psychology, 17(1), 23–45.
  7. Boardgammon. “Chess Puzzles: 12 Tactical Themes and Sample Positions.”
  8. Boardgammon. “Chess Lessons: Step-by-Step Curriculum.”
  9. Chabris, C. F., & Hearst, E. S. (2003). “Visualization, pattern recognition, and forward search: effects of playing speed and sight of the position on grandmaster chess errors.” Cognitive Science, 27(4), 637–648.
  10. Jeremić, V., Vukmirović, D., & Radojičić, Z. (2010). “Does playing blindfold chess reduce the quality of game: comments on Chabris and Hearst (2003).” Cognitive Science, 34(1), 1–9.
  11. Fuentes-García, J. P., Leon-Llamas, J. L., Gusi, N., & Villafaina, S. (2022). “Are there neurophysiological differences behind the play of different chess modalities?: An international grandmaster case study.” Physiology & Behavior, 255, 113918.
  12. Sala, G., & Gobet, F. (2017). “Does far transfer exist? Negative evidence from chess, music, and working memory training.” Current Directions in Psychological Science, 26(6), 515–520.
  13. Wikipedia contributors. “François-André Danican Philidor.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
  14. Löwenthal, J. (1898 [1860]). Morphy’s Games of Chess: Being the Best Games Played by the Distinguished Champion in Europe and America, Book II, “Blindfold Games Played in Paris, Table No. 1 (Mr. Morphy and M. Baucher),” pp. 184–187. London: George Bell and Sons.
  15. Boardgammon. “Standard 8×8 chessboard quadrant, diagonal, and square-color parity arithmetic.”
  16. Boardgammon. “Chess Moment: Play Rated Chess Online.”
  17. Boardgammon. “Chess Moment: Play Online Chess in Your Browser.”

Bir hata ya da kulağa tuhaf gelen bir ifade mi gördünüz? Bize yazın