چکرزاستراتژیتاریخبازی و مغزپشت صحنه

قوانین چکرز روسی و بازی دامای روسی (شاشکی): شاه پرنده، تاج‌گذاری وسط پرش و مثلث پتروف

روی همان صفحهٔ ۸×۸ و با همان ۱۲ مهرهٔ چکرز انگلیسی، چکرز روسی یا بازی دامای روسی (شاشکی) با پنج تغییر کلیدی بازی را دگرگون می‌کند. سفید اول حرکت می‌کند، مهرهٔ ساده رو به عقب هم می‌زند، انتخاب مسیر زدن آزاد است، شاه در طول قطرها پرواز می‌کند و مهره‌ای که وسط پرش به ردیف آخر برسد همان لحظه شاه می‌شود و به زدن ادامه می‌دهد.

نوشتهٔ بردگَمونزمان خواندن: ۱۳ دقیقه

این مطلب یافته‌های پژوهشی را گزارش می‌کند و توصیهٔ پزشکی نیست. ما خودمان بازی فکری می‌سازیم؛ پس در این موضوع ذی‌نفعیم.

دو مهرهٔ چوبی روشن روی هم به‌عنوان شاه در کنار جعبهٔ چوبی مهره‌های روشن و تیرهٔ شاشکی و استکان چای داغ با جالیوانی فلزی قلم‌زنی‌شده روی میز سبز پارک در صبح پاییزی
در سنت شاشکی روسی، روی هم گذاشتن دو مهرهٔ چوبی نشانِ «دامکا» (شاه پرنده) است؛ مهره‌ای که به‌محض لمس ردیف هشتم می‌تواند سرتاسر قطرهای باز را طی کند.تصویر: Generated with Google Gemini · این تصویر با هوش مصنوعی ساخته شده است.

چیدمان آغازین چکرز روسی روی صفحهٔ ۸×۸ موبه‌مو همان تصویر آشنای چکرز انگلیسی است: ۶۴ خانه، بازی روی ۳۲ خانهٔ تیره (با خانهٔ تیرهٔ a1 یا شمارهٔ ۲۹ در گوشهٔ پایین سمت چپ سفید)، ۱۲ مهره برای هر طرف در سه ردیف اول — مجموعاً ۲۴ مهره — و دو ردیف خالیِ میانی با هشت خانهٔ تیره. در فارسی گاه آن را «بازی دامای روسی» هم می‌نامند (عبارتی که اگر بدون واژهٔ «بازی» یا «چکرز» جست‌وجو شود با خبرهای «دومای روسیه» قاطی می‌شود)، اما نام اصلی‌اش شاشکی روسی است و برخلاف دامای ترکیِ ۱۶مهره‌ای که افقی و عمودی بازی می‌شود (تفاوتش را در مطلب دامای ترکی و دامای ایتالیایی ببینید)، تماماً روی قطرهای تیره جریان دارد.

همین صفحهٔ یکسان، تلهٔ ذهنیِ نوبت‌های اول را می‌سازد. استیون مونسل در سال ۲۰۰۳ میلادی در نشریهٔ Trends in Cognitive Sciences (جلد هفتم، شمارهٔ سوم، صفحه‌های ۱۳۴ تا ۱۴۰) نشان داد وقتی انسان میان دو دسته قانون روی محرک‌های دیداریِ یکسان («دوارزشی») جابه‌جا می‌شود، «هزینهٔ تغییر تکلیف» پدید می‌آید: کندتر شدن واکنش و افزایش خطا بر اثر باقی‌ماندنِ فعال‌سازی و مهار قاعدهٔ قبلی و زمان بازتنظیم ذهنی؛ هزینه‌ای که آمادگی پیشاپیش از آن می‌کاهد، اما حذفش نمی‌کند[1]. این یافتهٔ آزمایشگاهی در روان‌شناسی شناختی (نه مطالعه‌ای دربارهٔ چکرز یا سلامت پزشکی) توضیح می‌دهد چرا بازیکنی که به قوانین پایهٔ چکرز عادت دارد، هنگام جابه‌جایی میان گونه‌های چکرز در دنیا در شاشکی روسی پرش رو به عقبِ مهرهٔ ساده را از قلم می‌اندازد یا روی ردیف هشتم زودهنگام دست از حرکت می‌کشد.

پنج تفاوت کلیدی چکرز روسی (شاشکی) با چکرز انگلیسی و برزیلی چیست؟

پنج تغییر قانونی، این صفحهٔ آشنای ۲۴مهره‌ای را به میدان تاکتیکی پرشتابی تبدیل می‌کند[2]:

  1. شروع بازی با سفید (هفت گشایش قانونی): در شاشکی روسی، دام برزیلی، پول چکرز و دام آلمانی سفید اول حرکت می‌کند و هفت انتخاب دارد (a3-b4 و c3-b4 و c3-d4 و e3-d4 و e3-f4 و g3-f4 و g3-h4). در چکرز انگلیسی مهرهٔ تیره با هفت حرکت ممکن آغازگر است و در دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ روی صفحهٔ ۱۰۰خانه‌ای (۵۰ خانهٔ تیره و ۲۰ مهره برای هر طرف، در مجموع ۴۰ مهره) سفید نُه گشایش دارد.
  2. گام به جلو، اما زدن در هر دو سو: مهرهٔ ساده در حرکت آرام فقط یک خانهٔ مورب به جلو می‌رود، اما هنگام زدن هم رو به جلو و هم رو به عقب از روی یک مهرهٔ مجاورِ حریف به خانهٔ خالی پشت آن می‌پرد.
  3. شاه پرنده («دامکا»): مهره‌ای که به ردیف هشتم برسد (b8 یا d8 یا f8 یا h8 برای سفید، و a1 یا c1 یا e1 یا g1 برای سیاه) «دامکا» یا شاه پرنده می‌شود. دامکا به هر تعداد خانهٔ خالی در طول قطرهای باز به جلو و عقب پرواز می‌کند، از فاصلهٔ دور از روی مهرهٔ حریف می‌پرد و روی هر خانهٔ خالیِ پس از آن می‌نشیند؛ مگر اینکه ادامهٔ پرشِ اجباری، فرود روی خانهٔ مشخصی را بطلبد.
  4. زدن اجباری با انتخاب آزاد و قانون مانع: زدن اجباری است و زنجیرهٔ پرش یک مهره باید تا پایان ادامه یابد؛ اما اگر دو یا چند مسیر زدن باز باشد، برخلاف دام برزیلی ۸×۸ و دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ هیچ الزامی به زدن بیشترین تعداد مهره ندارید و آزادانه مسیر بهتر را برمی‌گزینید. مهره‌های زده‌شده نیز تا پایان کامل نوبت روی صفحه می‌مانند و نقش «مانع» دارند: عبور چندباره از خانهٔ خالی مجاز است، اما دو بار پریدن از روی یک مهره یا برگشت ۱۸۰ درجه‌ای ممنوع است.
  5. شاه شدن آنی در میانهٔ پرش: اگر مهرهٔ ساده وسط پرش روی ردیف هشتم بنشیند و از همان‌جا به‌عنوان شاه پرنده پرش دیگری داشته باشد، درجا شاه می‌شود و در همان نوبت به زدن ادامه می‌دهد[3].

جدول زیر جایگاه شاشکی روسی را در کنار چهار گونهٔ خویشاوند نشان می‌دهد (برای مقایسهٔ عمیق‌ترِ سبک‌ها، مطلب گونه‌های چکرز و سطح دشواری آن‌ها را ببینید):

گونهٔ بازی صفحه و مهره‌ها آغازگر زدن به عقب با مهرهٔ ساده اجبار به حداکثر زدن رسیدن به ردیف آخر در میانهٔ پرش
شاشکی روسی ۸×۸ (۳۲ تیره، ۱۲ به ۱۲) سفید (۷ حرکت) بله نه (انتخاب آزاد) درجا شاه پرنده می‌شود و همان نوبت ادامه می‌دهد
دام برزیلی ۸×۸ (۳۲ تیره، ۱۲ به ۱۲) سفید (۷ حرکت) بله بله با عبور از ردیف آخر، ساده باقی می‌ماند
پول چکرز ۸×۸ (۳۲ تیره، ۱۲ به ۱۲) سفید (۷ حرکت) بله نه (انتخاب آزاد) شاه می‌شود و نوبت همان‌جا تمام می‌شود
چکرز انگلیسی ۸×۸ (۳۲ تیره، ۱۲ به ۱۲) تیره (۷ حرکت) نه نه (انتخاب آزاد) شاهِ تک‌قدمی می‌شود و نوبت تمام می‌شود
دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ (۵۰ تیره، ۲۰ به ۲۰) سفید (۹ حرکت) بله بله اگر در ردیف آخر نایستد، ساده می‌ماند

قانون شاه شدن وسط پرش چطور سه مهره را در یک نوبت جارو می‌کند؟

وضعیت زیر تفاوت عملیِ ستون آخر جدول را به‌روشنی نشان می‌دهد: سفید دو مهرهٔ ساده در b6 (خانهٔ شمارهٔ نُه) و a3 (خانهٔ ۲۱) دارد، سیاه سه مهرهٔ ساده در c7 (خانهٔ شش)، g5 (خانهٔ ۱۶) و f2 (خانهٔ ۲۷) چیده است و نوبت با سفید است[4].

نمودار صفحهٔ ۸×۸ چکرز روسی با مهره‌های سفید در b6 و a3 و مهره‌های سیاه در c7 و g5 و f2 که مسیر پرش زنجیره‌ای b6 به d8، شاه شدن آنی و ادامهٔ پرش به h4 و e1 را نشان می‌دهد
ترکیب تاج‌گذاری در میانهٔ پرش: مهرهٔ سفید از b6 روی d8 می‌پرد، همان لحظه شاه پرنده می‌شود و در همان نوبت با ادامهٔ مسیر به h4 و e1 هر سه مهرهٔ سیاه (c7 و g5 و f2) را جارو می‌کند.تصویر: Boardgammon · بازنشر این تصویر با پیوند به همین صفحه آزاد است (CC BY 4.0).

در چکرز انگلیسی، پول چکرز و دام برزیلی، سفید فقط پرش b6:d8 (نُه به دو) را دارد و تنها یک مهره (c7) را برمی‌دارد. در چکرز انگلیسی و پول چکرز، لمس ردیف آخر نوبت را قطع می‌کند؛ در دام برزیلی نیز مهرهٔ عبوری ساده می‌ماند و در یک‌قدمی d8 مهره‌ای برای زدن نیست. بنابراین g5 و f2 زنده می‌مانند و سیاه نوبت بعد مهرهٔ f2 را شاه می‌کند.

در شاشکی روسی، سفید زنجیرهٔ b6:d8:h4:e1 (9x2x20x31) را در یک نفس بازی می‌کند:

  • از b6 (خانهٔ نُه) از روی c7 (خانهٔ شش) به d8 (خانهٔ دو) می‌پرد و همان لحظه شاه پرنده می‌شود؛
  • از روی دو خانهٔ خالی e7 (خانهٔ هفت) و f6 (خانهٔ ۱۱) پرواز می‌کند، g5 (خانهٔ ۱۶) را می‌زند و در h4 (خانهٔ ۲۰) فرود می‌آید؛
  • روی قطر h4–e1 می‌چرخد، از خانهٔ خالی g3 (خانهٔ ۲۴) می‌گذرد، f2 (خانهٔ ۲۷) را می‌زند و در e1 (خانهٔ ۳۱) می‌ایستد[4].

فداهای ترکیبی در وسط بازی شاشکی روسی بر همین قاعده استوارند: بازیکن آگاهانه یکی دو مهره فدا می‌کند تا سکوی یکی از خانه‌های ردیف هشتم برای جاروی برگشت باز شود.

جغرافیای قطرها و مثلث پتروف چطور تک‌شاه حریف را شکار می‌کنند؟

روی صفحهٔ باز، سه شاه پرنده با تعقیب بی‌نقشه نمی‌توانند یک شاه تنها را بگیرند. نظریه‌پردازان روسی برای ۳۲ خانهٔ تیره چهار محور اصلی تعریف کرده‌اند[5]:

  • راه بزرگ («بولشایا دوروگا»، a1–h8): قطر اصلی هشت‌خانه‌ای که صفحه را به دو نیم تقسیم می‌کند؛
  • دو قطر دوگانه («دووینیکی»، a7–g1 و b8–h2): دو مسیر هفت‌خانه‌ای در دو طرف راه بزرگ؛
  • دو قطر سه‌گانه («تروینیکی»، a3–f8 و c1–h6): دو قطر شش‌خانه‌ای که دووینیکی‌ها را در چهار خانهٔ کلیدی قطع می‌کنند: c5 (خانهٔ ۱۴)، d6 (خانهٔ ۱۰)، e3 (خانهٔ ۲۳) و f4 (خانهٔ ۱۹)؛
  • قاب گوشه‌ای («کوسیاک»، a5–d8–h4–e1): حلقهٔ چهارضلعی با رأس‌های لبه‌ای a5 (خانهٔ ۱۳)، d8 (خانهٔ دو)، h4 (خانهٔ ۲۰) و e1 (خانهٔ ۳۱).

الکساندر دمیتریویچ پتروف (۱۷۹۴ تا ۱۸۶۷) در سال ۱۸۲۷ میلادی در کتاب سن‌پترزبورگ خود ثابت کرد سه شاه پرندهٔ مسلط بر راه بزرگ a1–h8 تک‌شاه حریف را در ۱۲ حرکت یا کمتر به دام می‌اندازند؛ حتی اگر ابتدا تا حرکت هفتم یا هشتم سرگرم تسخیر دووینیک دوم باشند، باز هم درون سقف ۱۵ حرکت پیروز می‌شوند[6][5]. این الگو که بر روش اسپانیایی «په دِ گالو» نوشتهٔ پدرو روئیس مونترو در سال ۱۵۹۱ تکیه دارد، با نام مثلث پتروف سنگ‌بنای اصول آخر بازی در چکرز با شاه پرنده است.

نمودار صفحهٔ ۸×۸ از مثلث پتروف با سه شاه سفید در خانه‌های c3 و c5 و f4 برابر تک‌شاه سیاه در d8 و پیکان حرکت برندهٔ c3 به a5
تور مثلث پتروف: سه شاه سفید در c3 و c5 و f4 با حرکت آرام c3-a5 راه فرار تک‌شاه سیاه در d8 را می‌بندند و با دو فدای طعمهٔ پیاپی حداکثر در چهار حرکت پیروز می‌شوند.تصویر: Boardgammon · بازنشر این تصویر با پیوند به همین صفحه آزاد است (CC BY 4.0).

در نمودار بالا، شاه‌های سفید روی c3 (خانهٔ ۲۲)، c5 (خانهٔ ۱۴) و f4 (خانهٔ ۱۹) مثلث را ساخته‌اند و شاه سیاه در d8 (خانهٔ دو) گرفتار است. سفید با حرکت آرام 1. c3-a5! (از ۲۲ به ۱۳) حداکثر در چهار حرکت می‌برد (حرکت سال ۱۵۹۱ مونترو یعنی 1. f4-d2! از ۱۹ به ۲۶ نیز در چهار حرکت برنده است)[4]:

  • اگر سیاه به c7 یا b6 برود، شاه سفید از a5 آن را می‌زند؛ اگر به e7 برود با c5:f8 و اگر به g5 برود با f4:h6 زده می‌شود.
  • شاخهٔ 1…d8-f6: سفید دو بار شاه فدا می‌کند؛ 2. c5-e7! (2…f6:d8 اجباری)، سپس 3. f4-c7! (3…d8:b6 اجباری) و با 4. a5:d8 کار را تمام می‌کند.
  • شاخهٔ 1…d8-h4: سفید قرینهٔ همان تله را می‌چیند؛ 2. c5-f2! (2…h4:e1 اجباری)، بعد 3. f4-d2! (3…e1:c3 یا 3…e1:b4 اجباری) و در نهایت 4. a5:e1 بازی را می‌برد.

چرا سقف حرکت‌های تساوی در شاشکی روسی فقط ۱۵ حرکت است؟

در شاشکی روسی، ۱۵ حرکت پیاپی با شاه بدون زدن یا حرکت مهرهٔ ساده بازی را مساوی می‌کند؛ همین سقف ۱۵ حرکت (در کنار تساوی با تکرار سه‌بارهٔ وضعیت) در آخر بازی سه شاه برابر یک شاه نیز حاکم است[5]. دلیلش به محاسبهٔ پتروف برمی‌گردد: وقتی بردِ دقیق از قطر اصلی ۱۲ حرکت و با تسخیر دووینیک حداکثر ۱۵ حرکت زمان می‌برد، طرف قوی‌تر اگر فنِ محاصره را نداند نباید با شاه‌گردانیِ بی‌پایان برنده شود.

نمودار میله‌ای مقایسهٔ سقف حرکت‌های آخر بازی شاه‌ها: برد اجباری پتروف ۱۲ حرکت، پول چکرز ۱۳ حرکت، شاشکی روسی ۱۵ حرکت، دامای ترکی ۱۶ حرکت، دام بین‌المللی ۲۵ حرکت و چکرز انگلیسی و دامای ایتالیایی ۴۰ حرکت
مقایسهٔ سقف رسمی حرکت‌های آرام شاه‌ها پیش از تساوی: در شاشکی روسی تنها ۱۵ حرکت فرصت دارید، چون سه شاه پرنده از قطر اصلی در ۱۲ حرکت یا کمتر تک‌شاه حریف را شکار می‌کنند.تصویر: Boardgammon · بازنشر این تصویر با پیوند به همین صفحه آزاد است (CC BY 4.0).

مقایسهٔ آیین‌نامه‌ها نشان می‌دهد که هرچه بُرد شاه کوتاه‌تر یا صفحه بزرگ‌تر باشد، سقف حرکت‌های مجاز تا تساوی بیشتر می‌شود[5]:

  • برد اجباری مثلث پتروف (۱۸۲۷) از قطر اصلی: ۱۲ حرکت؛
  • پول چکرز آمریکایی (سقف سه به یک در APCA): ۱۳ حرکت؛
  • شاشکی روسی (حرکت آرام شاه‌ها و سه به یک): ۱۵ حرکت؛
  • دامای ترکی (حرکت افقی و عمودی ۸×۸): ۱۶ حرکت؛
  • دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ (۵۰ خانهٔ تیره): ۲۵ حرکت؛
  • چکرز انگلیسی و دامای ایتالیایی (شاه تک‌قدمی ۸×۸): ۴۰ حرکت.

شاشکی روسی چطور از ممنوعیت سال ۱۵۵۱ مسکو به قهرمانی جهان رسید؟

در سال ۱۵۵۱ میلادی، شورای کلیسایی «استوگلاو» در مسکو در دورهٔ ایوان چهارم شطرنج و شاشکی را ممنوع اعلام کرد. قانون‌نامهٔ «سوبورنویه اولوژنیه» در سال ۱۶۴۹ این ممنوعیت را برداشت و در آغاز سدهٔ ۱۸ میلادی پتر اول بازی شاشکی را به محفل‌های دربار آورد[7][8].

تصویر حکاکی‌شده از میز تحریر چوبی در شب زمستانی کنار پنجرهٔ یخ‌زده با دو شمعدان برنجی روشن، جعبهٔ چوبی و ستون‌های مهره‌های روشن و تیرهٔ شاشکی، دوات و قلم پر و دو جلد کتاب
انتشار کتاب راهنمای شاشکی الکساندر پتروف در سال ۱۸۲۷ میلادی در سن‌پترزبورگ، نظریهٔ آخر بازی سه شاه در برابر یک شاه و روش مثلث پتروف را برای نخستین بار به زبان روسی مدون کرد.تصویر: Generated with Google Gemini · این تصویر با هوش مصنوعی ساخته شده است.

در سال ۱۸۰۳ نیکولای کارامزین نخستین جستار مجله‌ای روسیه دربارهٔ شاشکی را نوشت، در سال ۱۸۲۷ کتاب الکساندر پتروف در سن‌پترزبورگ منتشر شد[6] و بازی هم در شعرهای پوشکین و هم در رمان «نفوس مرده» نوشتهٔ نیکولای گوگول (۱۸۴۲) جا گرفت. در سال ۱۸۸۴، میخائیل گونیایف (۱۸۴۹ تا ۱۸۹۱) نخستین آیین‌نامهٔ یکپارچهٔ شاشکی را در شماره‌های ۱۵ و ۱۶ نشریهٔ «رادوگا» به چاپ رساند و قانون قدیمی «فوک» را رسماً لغو کرد؛ همان جریمهٔ «فوت کردن» برای جا انداختنِ زدن که نمونه‌هایش را در مطلب قانون‌های مناقشه‌برانگیز چکرز دیده‌ایم. پاول بودیانسکی در سال ۱۸۹۴ نخستین قهرمانی سراسری روسیه را در مسکو با هشت بازیکن در دو دور برگزار کرد (با قهرمانی مشترک سرگئی وورونتسوف و فیودور کائولن، و سپس دوره‌های ۱۸۹۵ با ۱۴ بازیکن، ۱۸۹۸ با ۱۲ بازیکن و ۱۹۰۱ با ۱۵ بازیکن) و از سال ۱۸۹۷ ماهنامهٔ «شاشکی» را در کی‌یف درآورد که در پنج سال بیش از ۵۰ شماره منتشر شد.

در دوران شوروی، شاشکی به نهادی همگانی بدل شد:

  • سال ۱۹۲۴ نخستین قهرمانی مردان شوروی (۲۰ بازیکن، قهرمانی واسیلی مدکوف) و سال ۱۹۳۶ نخستین قهرمانی زنان (۲۰ بازیکن، قهرمانی اکاترینا سوشچینسکایا) برگزار شد؛
  • سال ۱۹۳۷ آیین‌نامهٔ واحد به تصویب رسید و شمار بازیکنان سازمان‌یافته پیش از جنگ جهانی دوم از ۱۰۰٬۰۰۰ نفر گذشت؛
  • مجلهٔ «شاشکی» ریگا از ۱۹۵۹ تا ۱۹۹۲ دقیقاً ۳۳۰ شماره منتشر کرد، زینووی تسیریک در ۱۹۶۱ نخستین استادبزرگ شوروی شد، جام نوجوانان «چودو شاشکی» در ۱۹۶۶ آغاز به کار کرد و در کل دوران شوروی ۵۱ دوره قهرمانی مردان و ۳۵ دوره قهرمانی زنان برگزار شد[7].

در سال ۱۹۷۲ ولادیمیر گاگارین «میکرومچ‌های دو بازی» و قرعه‌کشی گشایش‌ها از جمله «شاشکی پرنده» (جابه‌جایی قرعه‌کشی‌شدهٔ یک مهره از هر طرف در آغاز بازی) را پایه گذاشت تا تساوی‌های حفظی کم شود. پس از شروع قهرمانی جهان ۶۴خانه‌ای برزیلی در سال ۱۹۸۵، نخستین قهرمانی جهان شاشکی روسی در سال ۱۹۹۳ برگزار شد و در سال ۲۰۱۶ نخستین قهرمانی آفریقا شکل گرفت[8]. دو بازی خواهر نیز با همین قواعد شکل گرفته‌اند: پودداوکی (شاشکی واگذاری که هدفش باختن یا بستن همهٔ مهره‌های خودی است) و باشنی (شاشکی برجی که در آن مهره‌های زده‌شده زیر مهرهٔ زننده ستون می‌شوند).

چرا حل شدن چکرز انگلیسی شاشکی روسی را حل نکرد و پژوهش‌های شناختی چه می‌گویند؟

در سال ۲۰۰۷ میلادی، جاناتان شفر و همکارانش در مجلهٔ Science (جلد ۳۱۷، شمارهٔ ۵۸۴۴، صفحه‌های ۱۵۱۸ تا ۱۵۲۲) پس از ۱۸ سال محاسبه از ۱۹۸۹ تا ۲۰۰۷، چکرز انگلیسی ۸×۸ را به‌صورت ضعیف حل کردند و تساویِ بازی بی‌نقص را در فضایی نزدیک به ۵ ضربدر ۱۰ به توان ۲۰ وضعیت (۵۰۰ میلیارد میلیارد چیدمان، حدود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ برابر بازی چهار در یک ردیف) با پایگاه‌دادهٔ ۳۹ تریلیون وضعیتیِ آخر بازی‌های حداکثر ۱۰ مهره اثبات کردند[9]؛ جزئیات این پروژه را در مطلب حل شدن چکرز انگلیسی با کامپیوتر آورده‌ایم. اما آن اثبات فقط چکرز انگلیسیِ یک‌طرفه با شاه تک‌قدمی را می‌پوشاند؛ درخت بازی شاشکی روسی به دلیل زدن به عقب، شاه پرنده، انتخاب آزاد و شاه شدن وسط پرش کاملاً متفاوت است و برای وضعیت آغازین ۲۴مهره‌ای آن هنوز اثبات داوری‌شده‌ای منتشر نشده است.

دربارهٔ رابطهٔ بازی‌های رومیزی با کارکرد شناختی در بزرگسالی نیز سه پژوهش شاخص تصویر دقیقی به دست می‌دهند:

  • مطالعهٔ ۲۰سالهٔ فرانسه: ژان‌فرانسوا دارتیگ و همکارانش در سال ۲۰۱۳ در BMJ Open (جلد سوم، شمارهٔ هشتم) ۳٬۶۷۵ سالمند بدون زوال عقل را ۲۰ سال دنبال کردند (۳۲٫۲٪ بازیکن منظم بازی‌های رومیزی مانند چکرز و شطرنج بودند و ۸۴۰ مورد زوال عقل ثبت شد)[10]. پس از تعدیل سن، جنسیت و تحصیلات، نرخ بروز زوال عقل در بازیکنان ۱۵٪ کمتر بود (نسبت خطر ۰٫۸۵، بازهٔ اطمینان ۹۵٪ از ۰٫۷۴ تا ۰٫۹۹، p برابر ۰٫۰۴)، افت آزمون MMSE کندتر پیش رفت (بتا برابر ۰٫۰۱۱، p برابر ۰٫۰۳) و افسردگی جدید کمتر دیده شد (نسبت خطر ۰٫۸۴، بازهٔ اطمینان ۹۵٪ از ۰٫۷۲ تا ۰٫۹۸)؛ اما با افزودن نمرهٔ پایهٔ MMSE و افسردگی آغازین به مدل، ارتباط آماری با زوال عقل از معناداری افتاد (نسبت خطر ۰٫۹۶، بازهٔ اطمینان ۹۵٪ از ۰٫۸۲ تا ۱٫۱۲، p برابر ۰٫۶۱).
  • مطالعهٔ ۶۸سالهٔ اسکاتلند: درو آلتشول و ایان دیری در سال ۲۰۲۰ در The Journals of Gerontology: Series B (جلد ۷۵، شمارهٔ سوم، صفحه‌های ۴۷۴ تا ۴۸۲) ۱٬۰۹۱ نفر متولد ۱۹۳۶ را در ۱۴ آزمون شناختی در ۱۱ سالگی و سپس در ۷۰، ۷۳، ۷۶ و ۷۹ سالگی (طی ۶۸ سال) سنجیدند[11]. با کنترل نمرهٔ ۱۱ سالگی، تحصیلات و سلامت، بازی بیشتر در دههٔ هفتاد زندگی با افت نسبی کمتر از ۱۱ تا ۷۰ سالگی و کاهش کندتر حافظه و سرعت پردازش از ۷۰ تا ۷۹ سالگی همراه بود.
  • مرز مهارت اختصاصی: جووانی سالا و فرنان گوبه در سال ۲۰۱۷ در Current Directions in Psychological Science (جلد ۲۶، شمارهٔ ششم، صفحه‌های ۵۱۵ تا ۵۲۰) نشان دادند تمرین بازی‌های فکری مهارت محاسبهٔ اختصاصی همان بازی را پرورش می‌دهد، اما در مطالعات دارای گروه گواه فعال به تغییر ضریب هوشی عمومی (IQ) تعمیم پیدا نمی‌کند[12].

هر دو پژوهش فرانسه و اسکاتلند مشاهده‌ای هستند، نه کارآزمایی بالینی؛ یعنی همبستگی آماری را گزارش می‌کنند و هیچ رابطهٔ علّی میان بازی‌های رومیزی و نرخ بروز زوال عقل یا بیماری‌های عصب‌شناختی ثابت نمی‌کنند. دستاورد واقعی شاشکی روسی همان تمرینِ محاسبهٔ دقیق روی قطرها و لذت رقابت فکری است.

چطور چکرز روسی را در Checkers Crown تمرین و بازی کنیم؟

در بخش چکرز آنلاین در Checkers Crown، نسخهٔ وبِ بازی آنلاین چکرز در مرورگر و اپلیکیشن‌های موبایل (با ۱۱ زبان رابط کاربری)، جفت‌یابی آنلاین و رتبه‌دار به‌صورت یکپارچه روی چکرز انگلیسی ۸×۸ با زمان‌بندی ۱۰+۵ (۱۰ دقیقه زمان پایه و پنج ثانیه پاداش هر حرکت) اجرا می‌شود تا همهٔ بازیکنان در یک صف واحد و سریع قرار بگیرند[13][14].

خودِ چکرز روسی (شاشکی) — در کنار چکرز انگلیسی، دام بین‌المللی ۱۰×۱۰، دام برزیلی، پول چکرز، دامای ایتالیایی، دامای ترکی و دام آلمانی (در مجموع هشت گونه) — در Checkers Crown هم به‌صورت آفلاین در برابر کامپیوتر و هم دونفرهٔ نوبتی روی یک دستگاه قابل بازی است. همچنین در مسیر چهار درس تعاملی چکرز روسی می‌توانید زدن رو به عقب، انتخاب آزاد مسیر زدن، پرواز دامکا و تاج‌گذاری وسط پرش را مرحله‌به‌مرحله روی صفحه تمرین کنید[3].

پرسش‌های متداول دربارهٔ چکرز روسی و بازی دامای روسی (شاشکی)

آیا منظور از «بازی دامای روسی» همان چکرز روسی (شاشکی) است؟

بله. در جست‌وجوهای فارسی گاه این بازی را «بازی دامای روسی» می‌نامند، اما نام دقیق آن شاشکی روسی است و برخلاف دامای ترکی (۱۶ مهره، حرکت افقی و عمودی) با ۱۲ مهره برای هر طرف و روی ۳۲ خانهٔ تیرهٔ مورب صفحهٔ ۸×۸ بازی می‌شود.

آیا در چکرز روسی زدن بیشترین تعداد مهره اجباری است؟

نه. اصلِ زدن اجباری است و پرشِ آغازشده با یک مهره باید تا پایان ادامه یابد، اما میان دو مسیر زدنِ متفاوت حق انتخاب کاملاً آزاد است؛ برخلاف دام برزیلی ۸×۸ و دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ که حداکثر تعداد را تحمیل می‌کنند.

اگر مهرهٔ ساده وسط پرش به ردیف آخر برسد چه اتفاقی می‌افتد؟

در شاشکی روسی مهره درجا شاه پرنده می‌شود و اگر پرش دیگری در امتداد قطرها داشته باشد در همان نوبت ادامه می‌دهد؛ درحالی‌که در پول چکرز و چکرز انگلیسی نوبت همان‌جا تمام می‌شود و در دام برزیلی و دام بین‌المللی ۱۰×۱۰ مهرهٔ عبوری ساده باقی می‌ماند.

آیا کامپیوترها شاشکی روسی را هم مانند چکرز انگلیسی کامل حل کرده‌اند؟

نه. اثبات سال ۲۰۰۷ جاناتان شفر تنها چکرز انگلیسی ۸×۸ را به‌صورت ضعیف حل کرد[9]؛ برای چیدمان آغازین ۲۴مهره‌ای شاشکی روسی هنوز اثبات کاملی منتشر نشده است و مسابقات رسمی نیز از سال ۱۹۷۲ با میکرومچ‌های دو بازی و گشایش‌های قرعه‌کشی‌شده برگزار می‌شوند.

منابع

  1. Monsell, S. (2003). “Task switching.” Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 134–140.
  2. Boardgammon. “Russian Draughts Rules — Шашки (Shashki).”
  3. Boardgammon. “Checkers Variants Around the World.”
  4. Boardgammon. “Exact 8×8 Russian draughts move-tree verification for mid-jump crowning (9x2x20x31) and Petrov’s Triangle ([c3, c5, f4] vs. d8).”
  5. Авторы Википедии. «Треугольник Петрова». Википедия, свободная энциклопедия.
  6. Petrov, A. D. (1827). Rukovodstvo k osnovatel’nomu poznaniyu shashechnoy igry, ili Iskusstvo obygryvat’ vsekh v prostye shashki [Guide to a Thorough Knowledge of the Game of Draughts]. St. Petersburg: Tipografiya Smirdina.
  7. Авторы Википедии. «Русские шашки». Википедия, свободная энциклопедия.
  8. Wikipedia contributors. “Russian draughts.” Wikipedia, The Free Encyclopedia.
  9. Schaeffer, J., Burch, N., Björnsson, Y., Kishimoto, A., Müller, M., Lake, R., Lu, P., & Sutphen, S. (2007). “Checkers Is Solved.” Science, 317(5844), 1518–1522.
  10. Dartigues, J.-F., Foubert-Samier, A., Le Goff, M., Viltard, M., Amieva, H., Orgogozo, J.-M., Barberger-Gateau, P., & Helmer, C. (2013). “Playing board games, cognitive decline and dementia: a French population-based cohort study.” BMJ Open, 3(8), e002998.
  11. Altschul, D. M., & Deary, I. J. (2020). “Playing Analog Games Is Associated With Reduced Declines in Cognitive Function: A 68-Year Longitudinal Cohort Study.” The Journals of Gerontology: Series B, 75(3), 474–482.
  12. Sala, G., & Gobet, F. (2017). “Does Far Transfer Exist? Negative Evidence From Chess, Music, and Working Memory Training.” Current Directions in Psychological Science, 26(6), 515–520.
  13. Boardgammon. “Checkers Crown: Play Checkers Online.”
  14. Boardgammon. “Checkers Crown: Play Checkers in Your Browser.”
  15. Boardgammon. “Checkers Rules: Board Setup, Forced Captures, Kings, and Draws.”

غلطی دیدید یا جمله‌ای به گوشتان غریب آمد؟ به ما خبر بدهید