Η ιστορία του ταβλιού: από τα αρχαία βασίλεια και τη ρωμαϊκή τάβλη στο σύγχρονο παιχνίδι

Όταν κάθεσαι σε ένα ξύλινο τραπέζι καφενείου στην Αθήνα, στα Χανιά ή στη Λευκωσία και ανοίγεις το ταμπλό, πιάνεις στα χέρια σου αντικείμενα που κουβαλούν πέντε χιλιετίες ανθρώπινης σκέψης. Ο ήχος των ξύλινων πουλιών που χτυπούν στις γωνίες και το κύλισμα των ζαριών πάνω στο ξύλο δεν είναι σύγχρονες συνήθειες. Είναι ο ίδιος ακριβώς ήχος που άκουγαν οι Ρωμαίοι λεγεωνάριοι στα σύνορα της αυτοκρατορίας, οι αυλικοί του Σασανίδη βασιλιά στην Κτησιφώντα και οι λόγιοι του Βυζαντίου στην Κωνσταντινούπολη.

Πολλοί θεωρούν το τάβλι απλό παιχνίδι τύχης, επειδή η κίνηση εξαρτάται από τα ζάρια. Όποιος όμως έχει παίξει έστω και μερικές σοβαρές παρτίδες γνωρίζει καλά ότι η τύχη καθορίζει μόνο τις επιλογές που έχεις μπροστά σου σε κάθε γύρο· το ποιος κερδίζει στο τέλος της διαδρομής το καθορίζει η γεωμετρία, ο έλεγχος των πιθανοτήτων και η ικανότητα να διαχειρίζεσαι το ρίσκο.

Για να κατανοήσεις σε βάθος το ιστορικό του ταβλιού και τους λόγους που η δομή του παραμένει αναλλοίωτη στον χρόνο, πρέπει να κοιτάξεις πίσω στις πηγές: από τις ανασκαφές της αρχαίας Εγγύς Ανατολής και τα ρωμαϊκά επιγράμματα μέχρι τα μεσαιωνικά βασιλικά χειρόγραφα και τις λέσχες του 20ού αιώνα.

Οι αρχαιότερες ρίζες: Ουρ και Σαχρ-ε Σουχτέ

Πριν από τη μορφή των 24 θέσεων που γνωρίζουμε σήμερα, οι αρχαίοι λαοί της Μεσοποταμίας και του ιρανικού οροπεδίου πειραματίστηκαν για αιώνες με παιχνίδια αγώνα πάνω σε διαγραμμισμένες επιφάνειες.

Η πιο διάσημη αρχαιολογική μαρτυρία προέρχεται από τους βασιλικούς τάφους της πόλης Ουρ στη σημερινή επικράτεια του Ιράκ. Οι ανασκαφές του σερ Λέοναρντ Γούλεϊ τη δεκαετία του 1920 έφεραν στο φως περίτεχνα ταμπλό διακοσμημένα με όστρακο, λάπις λάζουλι και κόκκινο ασβεστόλιθο, τα οποία χρονολογούνται ανάμεσα στο 2600 και το 2400 π.Χ. Το Βασιλικό Παιχνίδι της Ουρ παιζόταν σε ένα ταμπλό 20 τετραγώνων με δύο σειρές από 7 πούλια και πυραμιδικά ζάρια τεσσάρων εδρών.

Σχεδόν ταυτόχρονα, στα νοτιοανατολικά του Ιράν, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν στην «Καμένη Πόλη» (Σαχρ-ε Σουχτέ) ένα μοναδικό ξύλινο ταμπλό από έβενο, συνοδευόμενο από 60 μικρά πούλια από τυρκουάζ και αχάτη, καθώς και δύο ζάρια από ασβεστόλιθο. Όπως επισημαίνει ο Ίρβινγκ Φίνκελ στις μελέτες του για τα αρχαία επιτραπέζια παιχνίδια, αυτά τα ευρήματα της 3ης χιλιετίας π.Χ. αποδεικνύουν ότι ο θεμελιώδης μηχανισμός του παιχνιδιού — δύο αντίπαλοι που κινούν τα πούλια τους σε έναν προκαθορισμένο δρόμο βάσει αριθμητικών ρίψεων — ήταν ήδη βαθιά ριζωμένος στην ανθρώπινη κουλτούρα πριν από 5000 χρόνια.

Αυτά τα προϊστορικά παιχνίδια δεν είχαν ακόμη τις 24 γραμμές ούτε την αντίθετη φορά κίνησης. Αποτέλεσαν όμως τον πρόδρομο πάνω στον οποίο βασίστηκαν οι μεταγενέστεροι πολιτισμοί της Μεσογείου.

Η ρωμαϊκή τάβλη και η περίφημη παρτίδα του αυτοκράτορα Ζήνωνα

Η άμεση δομική καταγωγή του ταβλιού ανήκει στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία και στην πρώιμη αυτοκρατορία, το δημοφιλέστερο επιτραπέζιο παιχνίδι ήταν το Ludus Duodecim Scriptorum (το παιχνίδι των δώδεκα γραμμών), το οποίο παιζόταν σε τρεις παράλληλες σειρές των δώδεκα σημείων (συνολικά 36 σημεία) με τρία ζάρια.

Με την πάροδο του χρόνου, οι Ρωμαίοι απλοποίησαν το ταμπλό. Αφαίρεσαν τη μεσαία σειρά των δώδεκα σημείων, δημιουργώντας μια επιφάνεια με δύο σειρές των δώδεκα θέσεων: ακριβώς τις 24 θέσεις που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα. Το ανανεωμένο αυτό παιχνίδι ονομάστηκε Tabula (τάβλη), λέξη που σήμαινε αρχικά τη σανίδα ή τον πίνακα και κατέληξε να δώσει το όνομά της σε ολόκληρη την οικογένεια του παιχνιδιού στα ελληνικά, στα τουρκικά, στα αραβικά και σε άλλες γλώσσες.

Στην τάβλη κάθε παίκτης είχε 15 πούλια, όπως και σήμερα. Η κίνηση γινόταν με τρία ζάρια και τα πούλια των δύο παικτών ξεκινούσαν από αντίθετες πλευρές, συναντιόνταν στον κεντρικό διάδρομο και μπορούσαν να χτυπηθούν αν έμεναν μόνα τους σε μία θέση.

Η πιο διάσημη και αδιαμφισβήτητη ιστορική πηγή για τους κανόνες της ρωμαϊκής τάβλης σώζεται στην Ελληνική Ανθολογία (βιβλίο 9, επίγραμμα 482). Πρόκειται για ένα επίγραμμα του ποιητή και ιστορικού Αγαθία του Σχολαστικού, ο οποίος περιέγραψε με ακρίβεια μια πραγματική παρτίδα που έπαιξε ο αυτοκράτορας Ζήνων γύρω στο 480 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη.

Στην παρτίδα αυτή, ο Ζήνων είχε μια φαινομενικά ισχυρή θέση με τα λευκά πούλια. Έριξε τα τρία ζάρια και έφερε τους αριθμούς 2, 5 και 6. Η διάταξη των πουλιών του και τα μπλοκαρίσματα των μαύρων ήταν τέτοια που ο αυτοκράτορας δεν είχε καμία ακίνδυνη επιλογή: υποχρεώθηκε από τους κανόνες να σπάσει συμπαγείς πόρτες και να αφήσει εκτεθειμένα οκτώ μονά πούλια, χάνοντας ολοκληρωτικά τον έλεγχο της παρτίδας.

^[1]

Η σχολαστική ανάλυση του R. G. Austin το 1934 στο Journal of Hellenic Studies απέδειξε ότι το επίγραμμα του Αγαθία δεν ήταν ποιητική φαντασία, αλλά η πιστή καταγραφή μιας συγκεκριμένης θέσης πάνω σε ταμπλό 24 θέσεων. Η μελέτη του Austin έδειξε πέρα από κάθε αμφιβολία ότι οι κανόνες για τα 15 πούλια, το χτύπημα των μονών πουλιών και την υποχρέωση πλήρους εκτέλεσης των ζαριών ίσχυαν στο ακέραιο ήδη από τον 5ο αιώνα μ.Χ.

Το περσικό ναρντ και η φιλοσοφική του διάσταση

Ενώ η ρωμαϊκή τάβλη κυριαρχούσε στη Μεσόγειο, στην αυτοκρατορία των Σασανιδών αναπτύχθηκε μια παράλληλη και εξαιρετικά εκλεπτυσμένη παράδοση: το παιχνίδι Nard (ή Nardshir).

Το σπουδαιότερο ιστορικό κείμενο για την καταγωγή του παιχνιδιού στην Περσία είναι το μεσοπερσικό σύγγραμμα Wizārišn ī čatrang ud nihišn ī nēw-ardaxšīr («Η εξήγηση του σκακιού και η επινόηση του ναρντ»), που χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ., επί βασιλείας του Χοσρόη Α΄. Σύμφωνα με την αφήγηση, όταν ο βασιλιάς της Ινδίας έστειλε το σκάκι στην περσική αυλή ως αίνιγμα σοφίας, ο σοφός βεζίρης Μποζοργκμέχρ (Bozorgmehr) όχι μόνο έλυσε τους κανόνες του σκακιού, αλλά επινόησε ως απάντηση το ναρντ, συμβολίζοντας την ανθρώπινη μοίρα.

Όπως αναλύει ο ιστορικός Touraj Daryaee, το σασανιδικό ναρντ σχεδιάστηκε ως κοσμολογικός καθρέφτης:

• Το ταμπλό συμβόλιζε τη γη και το πέρασμα του χρόνου.
• Οι 24 θέσεις αντιπροσώπευαν τις 24 ώρες του νυχθημέρου.
• Οι 12 θέσεις κάθε πλευράς αντιστοιχούσαν στους 12 μήνες του έτους και στα 12 ζώδια.
• Τα 30 πούλια (15 λευκά και 15 μαύρα) αντιπροσώπευαν τις ημέρες του σεληνιακού μήνα.
• Τα δύο ζάρια συμβόλιζαν την κίνηση των ουράνιων σωμάτων και την αλληλεπίδραση της ανθρώπινης βούλησης με το αναπόφευκτο πεπρωμένο.

Σε αντίθεση με το σκάκι, όπου κάθε παίκτης έχει απόλυτη πληροφόρηση και κανένα στοιχείο τύχης, το ναρντ δίδασκε ότι ο άνθρωπος δεν επιλέγει τα ζάρια που του χαρίζει η μοίρα, αλλά είναι υπεύθυνος για το πώς θα τοποθετήσει τα πούλια του με βάση αυτές τις ρίψεις. Αυτή η βαθιά φιλοσοφική ματιά συνόδευσε το παιχνίδι σε ολόκληρο τον ισλαμικό κόσμο μετά την αραβική κατάκτηση.

Ο ευρωπαϊκός Μεσαίωνας και το Libro de los juegos του 1283

Μέσω του Βυζαντίου από τα ανατολικά και της Ανδαλουσίας από τα δυτικά, τα παιχνίδια της οικογένειας της τάβλης εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη μεσαιωνική Ευρώπη. Στη Γαλλία ονομάστηκαν tables, στην Αγγλία tables, στη Γερμανία Wurfzabel και στην Ιταλία tavole reale.

Το πολυτιμότερο μεσαιωνικό ντοκουμέντο για την εξέλιξη του παιχνιδιού είναι το περίφημο Libro de los juegos («Το βιβλίο των παιχνιδιών»), το οποίο συντάχθηκε το 1283 υπό την καθοδήγηση του βασιλιά Αλφόνσου Ι΄ της Καστίλης στο Τολέδο. Το εικονογραφημένο αυτό χειρόγραφο περιγράφει αναλυτικά 14 διαφορετικά επιτραπέζια παιχνίδια που παίζονταν πάνω σε ταμπλό 24 θέσεων.

Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει το παιχνίδι todas tablas. Η αρχική παράταξη του todas tablas στο χειρόγραφο του Αλφόνσου είναι συγκλονιστική για όποιον παίζει σήμερα: κάθε παίκτης έχει 15 πούλια, τοποθετημένα ακριβώς στις ίδιες θέσεις που γνωρίζουμε:

• 2 πούλια στην 24η θέση του αντιπάλου,
• 5 πούλια στη 13η θέση (στο μέσο του ταμπλό),
• 3 πούλια στην 8η θέση,
• 5 πούλια στην 6η θέση (μέσα στο δικό του σπίτι).

Η κίνηση των πουλιών γινόταν σε αντίθετες κατευθύνσεις και παιζόταν με τρία ή δύο ζάρια. Αυτή η καταγραφή του 1283 αποδεικνύει ότι η κλασική αρχική παράταξη που συναντάμε σήμερα στις πόρτες, στην τουρκική τάβλα και στο διεθνές τάβλι ήταν ήδη απόλυτα διαμορφωμένη πριν από επτακόσια και πλέον χρόνια.

Η γέννηση του ονόματος backgammon και οι κανόνες του Hoyle

Στην Αγγλία του 17ου αιώνα, μια νέα παραλλαγή του παιχνιδιού άρχισε να κερδίζει τεράστια δημοτικότητα: το λεγόμενο backgammon. Η πρώτη γραπτή εμφάνιση της λέξης εντοπίζεται στα μέσα της δεκαετίας του 1630. Η επικρατέστερη ετυμολογική εξήγηση συνδέει τη λέξη με τα μεσαιωνικά αγγλικά baec (πίσω) και gamen (παιχνίδι), αναφερόμενη είτε στην επιστροφή των χτυπημένων πουλιών από την μπάρα είτε στο γεγονός ότι το ταμπλό έκλεινε σε σχήμα βιβλίου και παιζόταν στην «πίσω πλευρά» άλλων επιτραπέζιων.

Το μεγάλο βήμα προς την τυποποίηση έγινε τον 18ο αιώνα στο Λονδίνο. Το 1743 ο Edmond Hoyle δημοσίευσε τη διατριβή του A Short Treatise on the Game of Back-Gammon. Ο Hoyle ήταν ο πρώτος που διατύπωσε επίσημους νομικούς κανόνες για το παιχνίδι, εξαλείφοντας τις τοπικές ασάφειες, ενώ ανέλυσε συστηματικά τις πιθανότητες των ζαριών και τις βασικές στρατηγικές εξόδου.

Οι κανόνες του Hoyle καθιέρωσαν το παιχνίδι με δύο ζάρια αντί για τρία και όρισαν με σαφήνεια το μονό και το διπλό κέρδος (gammon), θέτοντας τις βάσεις για τον σύγχρονο αγγλοσαξονικό τρόπο παιχνιδιού.

Η επανάσταση του 1920: Ο κύβος διπλασιασμού

Παρά τις βελτιώσεις του Hoyle, το παραδοσιακό τάβλι είχε ένα μειονέκτημα όταν παιζόταν σε τουρνουά: πολλές παρτίδες έφταναν σε ένα σημείο όπου ο ένας παίκτης είχε αποκτήσει τεράστιο πλεονέκτημα, αλλά ήταν υποχρεωμένος να ρίχνει ζάρια για αρκετά λεπτά μέχρι να μαζέψει όλα του τα πούλια, ενώ ο αντίπαλος δεν είχε καμία ρεαλιστική ελπίδα ανατροπής.

Η λύση σε αυτό το πρόβλημα δόθηκε τη δεκαετία του 1920 στις ιδιωτικές λέσχες της Νέας Υόρκης. Ένας ανώνυμος παίκτης σκέφτηκε να εισαγάγει στο ταμπλό έναν ειδικό κύβο με τους αριθμούς 2, 4, 8, 16, 32 και 64: τον κύβο διπλασιασμού.

Με τον κύβο, όποιος παίκτης θεωρεί ότι έχει σαφές στρατηγικό πλεονέκτημα μπορεί, πριν ρίξει τα ζάρια του, να προτείνει στον αντίπαλο να διπλασιάσει το ποντάρισμα της παρτίδας. Ο αντίπαλος έχει δύο επιλογές: είτε να δεχτεί τον διπλασιασμό παίρνοντας την κατοχή του κύβου, είτε να πάει πάσο χάνοντας άμεσα έναν πόντο.

Η εφεύρεση αυτή μεταμόρφωσε ριζικά το παιχνίδι. Το τάβλι έπαψε να είναι απλώς ένας αγώνας μετακίνησης πουλιών και έγινε ένα έντονο ψυχολογικό και μαθηματικό παιχνίδι διαχείρισης ρίσκου. Οι πρώτοι επίσημοι κανόνες που ενσωμάτωσαν τον κύβο συντάχθηκαν το 1931 από μια επιτροπή επιφανών λεσχών της Νέας Υόρκης (μεταξύ αυτών το Racquet and Tennis Club), γεννώντας το διεθνές τάβλι όπως παίζεται στα παγκόσμια πρωταθλήματα. Αν θέλεις να μάθεις περισσότερα για το παρασκήνιο αυτής της περιόδου, μπορείς να διαβάσεις το άρθρο μας για το ποιος εφηύρε τον κύβο διπλασιασμού.

Η ελληνική ιδιαιτερότητα: Το τρίπτυχο του καφενείου

Ενώ ο δυτικός κόσμος αφοσιώθηκε στο παιχνίδι με τον κύβο διπλασιασμού, στην Ελλάδα και την Κύπρο η παράδοση ακολούθησε έναν εντελώς δικό της, εξαιρετικά πλούσιο δρόμο.

Στο ελληνικό καφενείο, το τάβλι δεν είναι ποτέ μία μόνο παρτίδα. Όταν δύο παίκτες κάθονται να παίξουν, συμφωνούν σε έναν αγώνα που παίζεται συνήθως στα 5 ή στα 7 σημεία (ή στα 3 για γρήγορες αναμετρήσεις). Ο αγώνας αυτός περιλαμβάνει την υποχρεωτική εναλλαγή τριών διαφορετικών παιχνιδιών πάνω στο ίδιο ακριβώς ταμπλό:

1. Πόρτες: Το παιχνίδι που βρίσκεται πιο κοντά στο διεθνές backgammon. Υπάρχει χτύπημα των μονών πουλιών, η κλασική αρχική διάταξη 15 πουλιών και η μπάρα. Παίζεται όμως χωρίς κύβο διπλασιασμού, και κάθε παρτίδα δίνει 1 βαθμό (μονό) ή 2 βαθμούς (διπλό).
2. Πλακωτό: Εδώ τα μονά πούλια δεν χτυπιούνται ούτε πάνε στην μπάρα. Όταν ένα πούλι προσγειωθεί πάνω σε μονό πούλι του αντιπάλου, το «πλακώνει» και το ακινητοποιεί μέχρι να ελευθερωθεί. Το παιχνίδι απαιτεί τεράστια υπομονή, σωστή τοποθέτηση και προστασία της «μάνας».
3. Φεύγα: Παιχνίδι ανατολικής προέλευσης (συγγενές με το ρωσικό μακρύ νάρντι και το τουρκικό mollaterz). Δεν υπάρχει κανένα χτύπημα ούτε πλάκωμα. Ένα και μόνο πούλι αρκεί για να κρατήσει μια θέση («πόρτα»), και οι δύο παίκτες κινούνται προς την ίδια φορά, προσπαθώντας να χτίσουν φράγματα και να ξεγλιστρήσουν στην αντίπαλη περιοχή.

Αυτή η εναλλαγή απαιτεί από τον Έλληνα παίκτη να αλλάζει ριζικά τρόπο σκέψης από παρτίδα σε παρτίδα: από την επιθετική τακτική των πορτών στην αμυντική υπομονή του πλακωτού και στην απόλυτη διαχείριση χώρου της φεύγας. Αν θέλεις να συγκρίνεις τις λεπτομέρειες των κανόνων, δες το αναλυτικό μας άρθρο για το τάβλι, την τάβλα, το νάρντι και το σες μπες, καθώς και τον οδηγό για τις διάφορες παραλλαγές ταβλιού.

Σύνοψη: Γιατί το τάβλι επιβιώνει εδώ και 5000 χρόνια

Το τάβλι δεν είναι ένα απολίθωμα του παρελθόντος. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που κατάφερε να επιβιώσει επειδή ισορροπεί με απαράμιλλο τρόπο ανάμεσα σε δύο αντίθετες δυνάμεις: την αβεβαιότητα της ζωής (τα ζάρια) και τη λογική πειθαρχία της στρατηγικής (η γεωμετρία του ταμπλό).

Είτε παίζεις παραδοσιακές πόρτες σε ένα καφενείο είτε δοκιμάζεις τις δυνάμεις σου στο online τάβλι με διεθνείς κανόνες και κύβο διπλασιασμού, συμμετέχεις σε μια παράδοση που συνδέει άμεσα τη σύγχρονη εποχή με τις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο παλιό είναι το παιχνίδι του ταβλιού;

Οι αρχαιότερες μορφές επιτραπέζιων αγώνων με ζάρια (όπως το Βασιλικό Παιχνίδι της Ουρ και τα ευρήματα στη Σαχρ-ε Σουχτέ) χρονολογούνται ανάμεσα στο 2600 και το 2400 π.Χ., δηλαδή πριν από περίπου 5000 χρόνια. Η μορφή με τις 24 θέσεις, τα 30 πούλια και τη ρωμαϊκή παράδοση της τάβλης μετρά περισσότερα από 1500 χρόνια συνεχούς ιστορίας.

Ποιος εφηύρε το τάβλι;

Το τάβλι δεν έχει έναν μοναδικό εφευρέτη. Εξελίχθηκε σταδιακά μέσα από τις παραδόσεις της αρχαίας Μεσοποταμίας, της Ρώμης, της Σασανιδικής Περσίας και της μεσαιωνικής Ευρώπης. Στην περσική παράδοση, η κωδικοποίηση του ναρντ αποδίδεται στον σοφό βεζίρη Μποζοργκμέχρ (6ος αιώνας μ.Χ.), ενώ οι σύγχρονοι κανόνες του τουρνουά και ο κύβος διπλασιασμού καθιερώθηκαν στη Νέα Υόρκη τη δεκαετία του 1920.

Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο ελληνικό τάβλι και το διεθνές backgammon;

Στο ελληνικό καφενείο, το τάβλι παίζεται χωρίς κύβο διπλασιασμού και αποτελείται από έναν κύκλο τριών παιχνιδιών (πόρτες, πλακωτό και φεύγα). Αντίθετα, το διεθνές backgammon αντιστοιχεί αποκλειστικά στις πόρτες, αλλά ενσωματώνει υποχρεωτικά τον κύβο διπλασιασμού και τον κανόνα του τριπλού κέρδους (backgammon).

Πηγές

1. Austin, R. G. (1934). “Zeno's Game of τάβλη (A.P. ix. 482)”. The Journal of Hellenic Studies, 54(2), 202–205.
2. Finkel, I. L. (Ed.). (2007). Ancient Board Games in Perspective. British Museum Press, London.
3. Daryaee, T. (2002). Mind, Body, and the Cosmos: Chess and Backgammon in Ancient Persia. Iranian Studies, Mazda Publishers, Costa Mesa.
4. Alfonso X of Castile. (1283). Libro de acedrex, dados e tablas (Libro de los juegos). Seville.
5. Hoyle, E. (1743). A Short Treatise on the Game of Back-Gammon. F. Cogan, London.
6. Murray, H. J. R. (1952). A History of Board-Games Other Than Chess. Oxford University Press, Oxford.
7. Boardgammon. “The History of Backgammon: From Nard to the Modern Board.”
8. Boardgammon. “Backgammon Rules: How to Play, Movement, and Bearing Off.”
9. Boardgammon. “Backgammon Variants: Tavla, Tavli, Nardy, and Worldwide Table Games.”
10. Boardgammon. “Play Backgammon Online Free.”

Βρήκες λάθος ή κάποια φράση που δεν στέκει; Γράψε μας