İnsanlık tarihinde medeniyetlerin yükselişine ve çöküşüne tanıklık edip temel kurallarını neredeyse hiç değiştirmeden koruyabilmiş oyunların sayısı bir elin parmaklarını geçmez. Bugün bir çay bahçesinde veya internette online tavla oyna seçeneğiyle tahta başına geçtiğinizde, iki zar atıp on beşer pulu yirmi dört dar kapı boyunca yürütürken aslında beş bin yıllık kesintisiz bir kültürel zincirin halkası olursunuz.
Peki tavla nereden geliyor? Bu sorunun yanıtı tek bir mucidin adında veya belirli bir yılda saklı değildir. Tavla, Doğu Akdeniz, Mezopotamya ve kadim İran coğrafyasında binlerce yıl boyunca elden ele aktarılan, zarlı yarış oyunlarının uzun ve belgelenmiş bir evrim sürecidir. Antik çağın taş masalarından saray odalarına, Osmanlı kahvehanelerinden uluslararası turnuvalara uzanan bu köklü tarih, insan aklının zarın rastlantısıyla kurduğu büyüleyici bağı gözler önüne serer.
İlk izler: Ur Kraliyet Oyunu ve Şehr-i Suhte buluntuları
Masa ve yarış oyunlarının bilinen en eski arkeolojik kanıtları günümüzden 5000 yılı aşkın bir zaman öncesine dayanır. 1920 civarında İngiliz arkeolog Sir Leonard Woolley, güney Irak’ta yer alan antik Ur kentindeki Kraliyet Mezarlığı’nda yürüttüğü kazılarda milattan önce 2600 ile 2400 yıllarına tarihlenen benzersiz oyun tahtaları buldu [1].
Günümüzde “Ur Kraliyet Oyunu” olarak anılan bu antik yarış, 20 kareden oluşan özel bir tahta üzerinde oynanıyordu. Tahta, on iki karelik büyük bir blok ile altı karelik küçük bir bloğun iki karelik dar bir köprüyle birbirine bağlanmasıyla kurulmuştu. Oyuncular, 4 yüzlü piramidal zarlar atarak kendilerine ait 7 taşı belirlenmiş bir rota boyunca tahtadan çıkarmaya çalışırlardı. Babil’de milattan önce 177 yılında kâtip İtti-Marduk-balāṭu tarafından çivi yazısıyla kaleme alınan bir kil tablet, bu yirmi karelik oyunun yüzyıllar boyunca kuralları korunarak oynandığını kanıtlamaktadır.
Ur kentinin biraz daha doğusunda, İran’ın güneydoğusundaki Tunç Çağı yerleşimi Şehr-i Suhte (Yanık Kent) kazılarında da çarpıcı bulgulara ulaşıldı [2]. Arkeologlar, milattan önce 2600 ile 2400 yıllarına ait abanoz ağacından oyulmuş bir oyun tahtası keşfetti. Üzerine kıvrılan bir yılan motifi şeklinde 60 kapı kazınmış olan bu tahtanın yanında; firuze, akik ve lacivert taşından yontulmuş 60 yuvarlak pul ve kireç taşından zarlar bulundu [2].
Gerek Ur’daki gerekse Şehr-i Suhte’deki bu buluntular, tavlanın çekirdek mekaniklerini oluşturdu: zar atarak taş ilerletmek, rakip taşların üzerinden geçmek ya da onları engellemek ve kendi pullarını güvenle oyun alanının dışına taşımak. Ancak bu eski tahtaların hiçbiri henüz 24 kapılı değildi. Bugün bildiğimiz tahta geometrisi, klasik antik çağda Roma İmparatorluğu sınırları içinde doğdu.
Roma’dan Bizans’a: On İki Çizgi ve İmparator Zeno’nun Tabula oyunu
Roma Cumhuriyeti ve İmparatorluğu döneminde sokaklarda, hamamlarda ve ordugâhlarda en yaygın oyun Ludus Duodecim Scriptorum (On İki Çizgi Oyunu) idi [3]. Üç paralel sıra halinde dizilmiş toplam 36 kapıdan oluşan bu taş tahtada, iki oyuncu 3 zar ve 15 pul ile mücadele ederdi.
Milattan sonra 1. yüzyıla gelindiğinde Romalı oyuncular ortadaki çizginin oyunu gereksiz yere yavaşlattığını fark ederek orta sırayı kaldırdılar. Böylece geriye karşılıklı on ikişer haneden oluşan 24 kapılı klasik tahta düzeni kaldı. Bu yeni oyuna Latince tahta veya masa anlamına gelen Tabula adı verildi [3]. Tabula’da her oyuncunun 15 pulu vardı ve hamleler 3 zar atılarak tahta çevresinde zıt yönlerde yapılırdı.
Tarihçi ve şair Agathias Scholasticus, Yunan Antolojisi’nde yer alan ünlü bir epigramında Doğu Roma (Bizans) İmparatoru Zeno’nun milattan sonra yaklaşık 480 yılında oynadığı talihsiz bir Tabula partisini kayda geçirdi [3].
Zeno oyunda son derece avantajlı bir konumdaydı; ancak zarları attığında fincandan 2, 5 ve 6 geldi. Roma kuralları, mümkün olan her zarın zorunlu olarak oynanmasını emrettiği için imparator güvenli tek bir hamle dahi bulamadı. Bu yıkıcı zar imparatoru altı kapısını birden bozmaya zorladı ve tahtada 7 açık pul bıraktı [3]. Rakibi bu açıkları anında kırarak oyunu lehine çevirdi. Milattan sonra 480 yılından kalan bu kayıt, masa oyunları tarihinde pul kırılması ve zorunlu hamlelerin yarattığı riskleri belgeleyen en eski yazılı analizdir.
Sasani İranı: Nard, Büzürgmihr ve evrenin felsefesi
Tabula Roma ve Bizans topraklarında yayılırken, Sasani İmparatorluğu’nda oyun felsefi ve edebi bir zirveye ulaştı. Bu oyuna Pehlevi dilinde kurucu hükümdar Erdeşir’e atıfla Nēw-Ardashīr ya da kısaca Nard deniyordu [2].
Nard oyununun felsefi temelleri, milattan sonra 6. yüzyılda kaleme alınan Wizārishn ī Chatrang ud Nēw-Ardashīr (Satrancın Açıklanması ve Nardın İcadı) adlı Pehlevi metninde etraflıca anlatılır [2]. Rivayete göre Hindistan hükümdarı, Sasani Şahı I. Hüsrev Anuşirvan’a satranç oyununu bir akıl bilmecesi olarak gönderir ve bilgelerin bu oyunun kurallarını çözmesini ister.
Hüsrev’in bilge veziri Büzürgmihr (Türkçede ve Farsçada bilinen adıyla Bozorgmehr), satrancın sırrını 3 günde çözer. Ardından Sasani bilgeliğini ve dünya görüşünü göstermek üzere Nard oyununu icat eder ve bir karşı meydan okuma olarak Hindistan’a yollar.
Büzürgmihr’in kurguladığı Nard, yalnızca bir vakit geçirme aracı değil, evrenin ve insan yazgısının simgesel bir aynasıydı [2]:
- Oyun tahtası yeryüzünü temsil ediyordu ve tıpkı dört mevsim ile dört ana unsur gibi 4 bölüme ayrılmıştı.
- Tahtadaki 24 kapı, bir günün 24 saatini (12 saat gündüz, 12 saat gece) simgeliyordu.
- Toplam 30 pul, bir ayın 30 gününü ifade ediyordu; 15 beyaz pul aydınlık günleri, 15 siyah pul ise karanlık geceleri gösteriyordu.
- Atılan 2 zar, gök kubbenin dönüşünü ve kaderin kaçınılmaz cilvelerini temsil ederken, pulların yönlendirilmesi insanın iradesini, aklını ve taktik becerisini simgeliyordu.
İslam sonrası dönemde Firdevsi’nin Şehnâme’sinde de övgüyle anlatılan bu tasarıma göre, satranç tümüyle insan iradesine dayalı bir hesaplaşma iken nard, kaderin sunduğu zarlarla insanın aklını harmanlayan gerçek hayatın ta kendisiydi.
Orta Çağ Avrupası: Alfonso’nun Libro de los Juegos eseri ve Todas Tablas
Sasani İmparatorluğu’nun ardından nard oyunu İslam dünyasında büyük bir sevgiyle karşılandı; Bağdat, Şam ve Kahire saraylarından Endülüs yoluyla Avrupa içlerine yayıldı. İngiltere’de tables, Fransa’da dames, Almanya’da Wurfzabel, İspanya’da ise tablas adıyla anıldı.
Bu dönemin en görkemli yazılı belgesi, Kastilya Kralı X. Alfonso’nun 1283 yılında Sevilla’da tamamlanmasını emrettiği Libro de acedrex, dados e tablas (Satranç, Zar ve Masa Oyunları Kitabı) adlı yazmadır [4]. Minyatürlerle süslü bu eserde tahta oyunları ailesine ait tam 14 farklı varyant tanıtılır.
Bu 14 oyun arasında yer alan todas tablas (bütün tablalar), günümüz modern tavlasıyla birebir aynı başlangıç dizilimine sahipti [4]: her oyuncunun 15 pulu 24 kapı üzerine dağıtılmıştı; 2 pul 24. kapıda, 5 pul 13. kapıda, 3 pul 8. kapıda ve 5 pul 6. kapıda duruyordu. Bu kayıt, bugün kahvehanelerimizde kurduğumuz dizilimin en az 1283 yılından bu yana, yani yedi yüz yılı aşkın süredir hiç bozulmadan korunduğunu açıkça ortaya koyar.
Edmond Hoyle ve tavlanın matematiksel kuralları
On yedinci yüzyıldan itibaren İngilizcede backgammon terimi yaygınlaştı. 1743 yılında İngiliz matematikçi ve öğretmen Edmond Hoyle, Londra’da A Short Treatise on the Game of Back-Gammon (Tavla Oyunu Üzerine Kısa Bir İnceleme) başlıklı tarihi kitabını yayımladı [5].
Hoyle, oyunu batıl inançlardan arındırıp olasılık teorisiyle inceleyen ilk yazardı. İki altı yüzlü zarın 36 farklı kombinasyon ürettiğini ve bunların 21 benzersiz zar sonucuna karşılık geldiğini ortaya koydu. 1743 tarihli kitabında Hoyle, bara çıkan bir pulun içeri girmesi ve 1 ile 12 kapı mesafesindeki açık pulların vurulması ihtimallerini kuruşu kuruşuna hesaplayan matematik cetvelleri yayımladı [5]. Hoyle’un getirdiği nizami kurallar, günümüzün standart tavla kuralları için temel taşını oluşturdu.
Yirminci yüzyıl: Katlama küpü ve modern turnuvalar
Tavla, kusursuz stratejik zeminine rağmen yirminci yüzyılın başlarında bir tıkanıklıkla karşılaştı: yarışta büyük fark açılan oyunlar sonucun baştan belli olması nedeniyle heyecanını yitiriyordu.
Bu sorun 1920’li yıllarda New York’un seçkin kulüplerinde çözüldü. Üzerinde 2, 4, 8, 16, 32 ve 64 sayıları bulunan altı yüzlü büyük bir zar oyuna dahil edildi. Ayrıntılarını katlama küpünü kim icat etti başlıklı incelememizde ele aldığımız bu buluş sayesinde, avantaj yakalayan oyuncu oyunu katlama hakkı kazandı; rakip ise ya katlamayı kabul etmek ya da oyunu 1 sayı vererek terk etmek durumunda kaldı.
1931 yılında New York Racquet and Tennis Club komitesi, Londra ve Paris kulüpleriyle iş birliği yaparak uluslararası kuralları kaleme aldı ve katlama küpü modern turnuva tavlasının merkezine yerleşti.
Osmanlı sarayından loncalara: Tavlanın Anadolu serüveni
Tavlanın Anadolu topraklarındaki serüveni, Doğu Roma mirası ile Selçuklu ve Osmanlı kültürünün sentezlenmesiyle benzersiz bir boyut kazandı. Osmanlı İmparatorluğu döneminde tavla, Topkapı Sarayı’nın Enderun meclislerinden Kapalıçarşı esnafının dükkânlarına kadar toplumun her kademesinde itibar gören bir akıl oyunu haline geldi.
On yedinci yüzyılın büyük seyyahı Evliya Çelebi, Seyahatnâme’sinde İstanbul kahvehanelerinden bahsederken tavla ustalarının hünerlerini, sedef kakmalı ceviz tahtaların zarafetini ve oyuncuların saatler süren taktik mücadelelerini hayranlıkla anlatır. Şam ve Halep’ten gelen ceviz ve gül ağacından oyulmuş sedefli tavlalar, saray hediyeleşmelerinin en kıymetli parçaları arasında yer alırdı.
Osmanlı döneminde tavla oynamak yalnızca bir eğlence değil, aynı zamanda rakibin karakterini tahlil etme, sabrını ve öfkesini yönetebilme olgunluğunu ölçme yöntemi olarak kabul edilirdi. İyi bir tavlacının zarlar aleyhine geldiğinde dahi sükûnetini koruması, rakibin zayıf kapılarını sezmesi ve oyun disiplininden kopmaması beklenirdi. Bu köklü ahlak ve adap, bugün Anadolu’nun dört bir yanındaki çay ocaklarında ve kıraathanelerde aynı samimiyetle sürdürülmektedir.
Kapı almanın ve savunma hattı kurmanın taktik incelikleri
Tavlanın asırlar boyunca hiç eskimeyen çekiciliği, tahta üzerindeki 24 kapının sunduğu sonsuz taktik kombinasyonlarda yatar. Oyuna yeni başlayanlar tavlayı çoğunlukla bir zar atma şansı olarak görürken, tecrübeli ustalar her zarı tahtanın geometrisini denetim altına alma hamlesi olarak değerlendirir.
Tahtada art arda sıralanan kapılar kurarak aşılmaz bir kale (prime) inşa etmek, rakibin arkada kalan pullarını hapsetmenin en etkili yoludur. Altı kapılık kesintisiz bir set kurmayı başaran oyuncu, rakibin en büyük zarlarını dahi hükümsüz kılar. Ancak bu savunma duvarını kurarken kendi evini zayıflatmamak, pulları gereksiz yere yığmadan esnek dağıtmak ve açık vermemek büyük bir dikkat gerektirir. Zarın getirdiği fırsatları doğru hamlelerle birleştirebilen oyuncular, en zorlu konumlardan dahi zaferle çıkmayı başarırlar.
Yaşayan gelenek: Türkiye’de tavla kültürü
Tavlanın batıda katlama küpüyle geçirdiği bu dönüşüme karşın, Türkiye’de ve Doğu Akdeniz’de oyunun geleneksel ruhu hiçbir zaman kaybolmadı. Bizim kahvehanelerimizde tavla küpsüz oynanır; oyun tek sayı (düz galibiyet) veya iki sayılık mars üzerine kuruludur.
Türk tavlasında zarlar dökülürken duyulan o tanıdık tekerlemeler, oyunun İran ve Osmanlı geçmişinden süzülen Farsça mirası yaşatır:
- hepyek (1-1), dubara (2-2), düse (3-3), dörtcihar (4-4), dübeş (5-5) ve düşeş (6-6).
- Ve tabii ki oyunun en meşhur zarı: şeşbeş (6-5).
Kahvehanelerimizde ahşap şakırtıları arasında demli çay bardaklarının eşlik ettiği tavla buluşmaları, yalnızca bir rekabet alanı değil, aynı zamanda kuşakları birbirine bağlayan sıcacık bir mahalle kültürüdür. Tecrübeli ustalar genç oyunculara açık vermemenin ve tahtada kapı kapatmanın inceliklerini aktarırken, çevredekiler atılan zarlar üzerine neşeli yorumlar yapar. Bu canlı gelenek, tavlanın neden yüzyıllardır canlılığını hiç yitirmediğini ve sokakların ayrılmaz bir parçası olduğunu kanıtlar.
Komşumuz Yunanistan’da tavli geleneğinde portes, plakoto ve fevga döngüsü oynanırken, Rusya’da pulların kırılmadığı uzun nardı sevilir. Bu zengin geleneklerin inceliklerini öğrenmek için tavla, tavli, nardı ve şeş beş karşılaştırmamıza göz atabilir, diğer tavla türleri hakkında bilgi edinebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Tavla oyunu kaç yıllık bir tarihe sahip?
Zar ve pullarla oynanan en eski yarış tahtaları (Ur Kraliyet Oyunu ve Şehr-i Suhte buluntuları) günümüzden yaklaşık 5000 yıl öncesine, milattan önce 2600 ile 2400 yıllarına uzanır. Bugün oynadığımız 24 kapılı ve 30 pullu standart düzen ise Roma dönemindeki Tabula ve Sasani Nard oyunlarıyla birlikte yaklaşık iki bin yıllık kesintisiz bir geçmişe sahiptir.
Tavlayı kim icat etti?
Tavla tek bir kişi tarafından icat edilmemiştir; Mezopotamya, Roma, kadim İran ve Orta Çağ Avrupası kültürlerinin ortak birikimiyle evrilmiştir. Tarihi Pehlevi kaynakları Nard oyununun kurallarını ve felsefesini milattan sonra 6. yüzyılda Sasani veziri Büzürgmihr’e dayandırır. Modern katlama küpü ise 1920’lerde New York kulüplerinde anonim bir oyuncu tarafından eklenmiştir.
Geleneksel tavla ile modern turnuva tavlası arasındaki fark nedir?
Her iki oyun da aynı 24 kapılı tahtada 15 pul ve iki zarla oynanır. Temel fark, modern turnuva tavlasının 1931 kurallarıyla getirilen katlama küpünü kullanmasıdır. Türkiye’deki geleneksel kahvehane tavlasında ise katlama küpü bulunmaz; maçlar pulların toplanmasıyla tek sayı veya mars şeklinde sonuçlanır.
Kaynaklar
- Finkel, I. L. (Ed.). (2007). Ancient Board Games in Perspective. British Museum Press, London.
- Daryaee, T. (2002). Mind, Body, and the Cosmos: Chess and Backgammon in Ancient Persia. Iranian Studies, Mazda Publishers, Costa Mesa.
- Austin, R. G. (1934). “Zeno's Game of τάβλη (A.P. ix. 482)”. The Journal of Hellenic Studies, 54(2), 202–205.
- Alfonso X of Castile. (1283). Libro de acedrex, dados e tablas (Libro de los juegos). Seville.
- Hoyle, E. (1743). A Short Treatise on the Game of Back-Gammon. F. Cogan, London.
- Murray, H. J. R. (1952). A History of Board-Games Other Than Chess. Oxford University Press, Oxford.
- Boardgammon. “The History of Backgammon: From Nard to the Modern Board.”
- Boardgammon. “Backgammon Rules: How to Play, Movement, and Bearing Off.”
- Boardgammon. “Backgammon Variants: Tavla, Tavli, Nardy, and Worldwide Table Games.”
- Boardgammon. “Play Backgammon Online Free.”
Bir hata ya da kulağa tuhaf gelen bir ifade mi gördünüz? Bize yazın
